Văn học

NGUYỄN TRÃI Ở ĐÔNG QUAN

Nguyễn Trãi ở Đông Quan

nhatbook-Nguyen Trai o Dong Quan - Nguyen Dinh Thi-2006

 

Tác giả: Nguyễn Đình Thi
NXB: Sân Khấu
Năm: 2006
Ngôn ngữ: Tiếng Việt
Định dạng: pdf 

 nhatbook-download


Nguyễn Đình Thi nói về vở kịch này: (nguồn: Talawas)

Năm 1979, tôi bắt tay viết vở kịch về Nguyễn Trãi, cốt nêu vấn đề người trí thức Việt Nam trong quá khứ. Đọc thơ văn cổ, thấy cả Nguyễn Phi Khanh và Nguyễn Trãi đều có thái độ khác với quan niệm đạo lý cổ truyền, hai ông đều phê phán Khuất Nguyên, như thơ Nguyễn Trãi có câu: “Chớ người đục đục, chớ ta trong”, ngụ ý không thể lánh đời để giữ cho riêng mình trong, mà người trí thức phải biết dấn thân làm việc đời.

Trước đây đã có nhiều vở kịch viết về trí thức như Khuất Nguyên của Quách Mạt Nhược, hay Galliée của Bertolt Brecht. Vở Galilée nêu chủ đề dùng chân lý khoa học chống giáo điều kinh viện của Nhà thờ. Bị tra tấn buộc tội là kẻ tà đạo, Galilée phải tạm thời rút lui ý kiến của mình để khỏi bị thiêu sống, sau đó tiếp tục nghiên cứu khoa học bằng con đường khác với xã hội đương thời.

Trong những tác phẩm viết về trí thức, thường thường người ta đặt vấn đề thân phận trí thức, có những điều người trí thức cho là phải, nhưng xã hội chưa cho là phải nên họ bị đe dọa khủng bố. Ở đây tôi muốn đặt vấn đề người trí thức Việt Nam có số phận gắn với dân tộc quyết liệt lắm, vì đất nước mình luôn luôn bị nạn ngoại xâm, hơi sơ hở một tí là mất nước hay bị đồng hóa liền. Vì vậy ngay cả giáo điều đạo Nho và tôn giáo cũng chỉ là trí tuệ hóa đá mà thôi; người trí thức phải tự tìm lấy con đường riêng cho mình để giúp đời, cứu dân cứu nước

Vở kịch viết xong năm 1980, đúng vào dịp kỷ niệm 600 năm sinh Nguyễn Trãi. Do sáng kiến của đạo diễn Nguyễn Đình Nghi, vở kịch được Đoàn kịch nói trung ương dựng để phục vụ đợt kỷ niệm. Trần Tiến đóng Nguyễn Trãi, Nguyệt Ánh đóng vai cô gái câm từ đầu đến cuối. Tập mất hai tháng, thích lắm, khi diễn rất hồi hộp, được khán giả hết sức hưởng ứng, người xem đứng chật rạp, có người phải trèo tường vào xem. Diễn xong có nhiều ý kiến, nhiều người công nhận đây là vở kịch lớn.

Thình lình đoàn kịch được gọi vào diễn riêng cho Ban bí thư xem một buổi. Anh em rất hồi hộp, còn tôi là tác giả coi như việc của mình đã xong rồi nên chẳng chú ý đến nữa.

Sau đó tôi được ông Trường Chinh mời đến, trước hết nói dịp kỷ niệm lớn có khách nước ngoài đến dự đông mà trong nước có vở kịch như thế là rất tốt. Tiếp đó, hỏi tôi mấy điều như tại sao chọn địa điểm Đông Quan mà không chọn cảnh hội thề Đông Quan? Tôi trả lời: “Theo tôi thì trong vở này tôi không thể hiện nhân vật Nguyễn Trãi trên khía cạnh anh hùng dân tộc mà ở khía cạnh một trí thức Việt Nam. Nếu kể về một người có công giải phóng dân tộc, như nhiều bài viết bảo linh hồn của cuộc kháng chiến chống Minh xâm lược là Nguyễn Trãi thì không phải, bởi chính Lê Lợi mới là ngọn cờ của cuộc kháng chiến, ông này giỏi lắm chứ không phải tầm thường như những người không hiểu biết nghĩ lầm, vì có giỏi mới biết dùng những người giỏi như Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn… Nếu chọn Nguyễn Trãi là nhân vật trung tâm của phong trào kháng chiến thì lại thành ra xuyên tạc hình ảnh Lê Lợi. Trong vở này, tôi thể hiện Nguyễn Trãi như một người trí thức, sống giữa vùng o ép của kẻ thù, vẫn bình tĩnh, sáng suốt tìm được con đường riêng cho mình mà đi, tức là đến Lam Sơn gặp Lê Lợi, dâng kế sách khoét sâu vào những mâu thuẫn trong nội bộ của chúng để tìm cách đánh vào lòng chúng”.

Ông Trường Chinh giở kịch bản ra, trong đó gạch đỏ đầy cả – thì ra người ta đã chuẩn bị gạch sẵn những câu nào mà họ cho là có ý làm loạn. Tôi bèn nói với ông: “Anh cho tôi hỏi thật, anh là người xem anh có thấy cái cảnh tôi tả cuộc trao đổi giữa Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn, có đúng như người ta nói là tôi tả cuộc họp Bộ chính trị không? Anh thấy tôi viết có gì sai với thực tế lịch sử không?”. Ông liền nói: “Anh đã nói thì tôi cũng nói thật: viết và đưa lên sân khấu như thế nào, cũng phải chú ý đến hoàn cảnh nước ta bây giờ. Dân đói, Đảng và Nhà nước chịu không có cách gì, chỉ còn biết thắt lưng buộc bụng, chia đều cái đói ra ra thôi. Dân tình bây giờ đang như nồi nước sôi, chỉ cần thêm một giọt là sẽ tràn. Anh phải cẩn thận, nghĩ đến tình hình xã hội giữa lúc này mà cân nhắc xem nên viết cái gì”. Thấy ông nói đàng hoàng như vậy tôi cũng cảm động, lúc chia tay nhau rất vui vẻ, không có chuyện gì.

Thế nhưng sau đó lại có thông tri của Ban bí thư gửi nội bộ, lên án vở kịch có dụng ý xấu, ra lệnh cấm diễn.

Một lần họp tổng kết công tác tư tưởng toàn quốc, ông Lê Đức Thọ phát biểu, có ý kiến kết luận về vở kịch này. Ông nói: “Tôi là người ký thông tri của Ban bí thư, vở Nguyễn Trãi ở Đông Quan tôi cũng chưa xem, chưa đọc. Nhưng các đồng chí phụ trách bảo là đã chuẩn bị kỹ lưỡng, nói tôi ký thì tôi ký. Sau đó tôi đã cẩn thận nghiêm túc xem lại, thấy một số người cho rằng anh Thi bóng gió xỏ xiên anh em lãnh đạo là không phải, vì anh Thi là cán bộ lâu năm của Đảng, ai lại làm chuyện ấy”.

Trong một cuộc họp khác, đề cập đến vở kịch này, ông Lê Đức Thọ lại nói: “Cái gì đây? Chống giáo điều đây! Viết sâu sắc đây! Nhưng ý kiến tôi thì tả Nguyễn Trãi như vậy chưa thật đúng, tiến bộ quá! Khi đó Nguyễn Trãi còn ở Đông Quan, chưa trực tiếp lăn lộn với trận mạc, mà nhiều vấn đề đã phát triển quá sớm, chưa phải lúc”.

Thấy thái độ phê phán vui vẻ, cách nói cũng khác trước, tôi cũng yên tâm. Nhưng sau đó vở kịch vẫn không được diễn lại. Tất cả câu chuyện chỉ có thế thôi…

Advertisements

Gửi phản hồi