‘Thông reo ngàn hống’ bài ca bất tận của con người


Nguyễn Khắc Phê


“Bài ca bất tận của con người” là trích từ một câu trong trang cuối cuốn tiểu thuyết lịch sử Thông reo Ngàn Hống dày trên 600 trang của Nguyễn Thế Quang viết về danh nhân Nguyễn Công Trứ (1778-1859). Đó không phải là lời tụng ca cuốn tiểu thuyết, cũng không phải là lời tác giả tôn vinh một biểu tượng của sự thanh cao, cứng cáp ở vùng đất thiêng bên dòng sông Lam mà là suy ngẫm của Phương Đình Nguyễn Siêu trên đỉnh Ngàn Hống khi nghe Nguyễn Công Trứ đàn hát vàviết nên những câu thơ bất hủ: “…Kiếp sau xin chớ làm người/ Làm cây thông đứng giữa trời mà reo!…”.

Sau hơn ba chục năm làm người hùng “đánh Nam dẹp Bắc”, đưa dân mở cõi vùng ven vịnh Bắc bộ được muôn dân thờ phụng, nhưng cũng có lúc bị lưu đày làm anh lính chăn bò nơi rừng rú đất Quảng…, Nguyễn Công Trứ “mun một mình say cùng Ngàn Hng” để tạ từ… kiếp người rồi về trời. Nhưng tác giả một lần nữa, đã “khéo sắp xếp” cho Nguyễn Công Trứ gặp gỡ các danh sĩ đương thời để thổ lộ tâm can. Nguyễn Siêu, rồi một đệ tử của Chu Thần Cao Bá Quát đã đến đưa thư cho ông vào giờ phút thiêng liêng ấy, một chiều “gió ma đông bắc từng trận, từng trận ào ào thổi…” trên đỉnh Ngàn Hống.

nhatbook-thong reo ngan Hong-Nguyen The Quang
Mua sách tại đây: <LINK>

“Trời đã chiều, gió vi vút trên rừng thông già. Những đám mây đục đã phủ kín bầu trời. Nguyễn Công Trứ nhìn Nguyễn Văn Siêu nói:

– Chín năm trưc, chiều cuối cùng trên sông Hương, Chu Thần cũng hỏi ta: “Tại sao Đại Nam mênh mông, dân tình ngày càng khốn kh, quan li ngày càng tham tàn, họa xâm lăng đến gn mà bao kẻ sĩ như chúng ta mun làm điều ích quốc lợi dân mà không đưc làm, li còn bị đày đọa không chốn nương thân?”. Ta không trả lời đưc. Đến bây giờ Cao đệ bị chém đu…”.

Đó là năm 1858, khi giặc Tây Dương đã chiếm Đà Nẵng, sắp tiến đánh Huế mà Triều Nguyễn hầu như bó tay! Nguyễn Công Trứ xin được ra trận, nhưng nhà vua không chấp thuận, vìông đã 80 tuổi rồi. Vậy thì ông lên đỉnh Ngàn Hống “làm cây thông đng giữa trời mà reo!”.

***

Chọn một con người “độc đáo” và nổi tiếng như Nguyễn Công Trứ làm nhân vật chính cho tiểu thuyết, tác giả rất dễ sa vào kể lể công tích cũng như các giai thoại về cái tính “ngất ngưởng” và “thói” đam mê hát “ả đào” của ông – những “chất liệu” mà bản thân chúng cũng đã có sức hấp dẫn. Nhưng với kinh nghiệm sau thành công bước đầu với tiểu thuyết Nguyễn Du, Nguyễn Thế Quang không bó hẹp vào chuyện đời một con người mà trong khi tái hiện cả một giai đoạn lịch sử, đã chọn lựa các sự kiện, các tình tiết thể hiện mối quan hệ giữa kẻ sĩ và quyền lực – mối quan hệ chi phối mọi sự thành bại của toàn xã hội ở bất cứ thể chế nào. Chính vì thế, nhiều trang trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang ẩn chứa cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, gợi chúng ta suy ngẫm về thời cuộc hôm nay.

Trong Thông reo Ngàn Hống, Nguyễn Thế Quang một mặt tôn trọng những sự thật lịch sử, mặt khác, phát huy thế mạnh của thể loại tiểu thuyết, mạnh dạn tưởng tượng “hư cấu” để làm bật nổi chủ đề tác phẩm, miễn nó hợp với tính cách nhân vật; nói cách khác, đó là“cái có thể có thật”. Trong chương cuối tiểu thuyết trích dẫn ở trên, chi tiết, Nguyễn Công Trứ, xin đi đánh giặc ở tuổi 80 là có thật, còn khung cảnh gặp Nguyễn Siêu trên Ngàn Hống là do tác giả “hư cấu”. Trong tác phẩm, tác giả còn “tổ chức” nhiều cuộc gặp gỡ các tên tuổi như Nguyễn Siêu, Cao Bá Quát, Nguyễn Hàm Ninh…; đây là dịp để tác giả “đối thoại” với tiền nhân về thế sự, đồng thời góp phần nâng tầm văn hóa của tác phẩm. Những trang độc thoại nội tâm của Nguyễn Công Trứ, cũng là cách tác giả hư cấu, diễn tả những điều “có thể có thật”, gửi gắm những ý tứ sâu xa.

Cảnh Nguyễn Công Trứ cưỡi bò dạo quanh Huế trước khi về quê thể hiện cái tính “ngông” của ông một cách độc đáo, đồng thời cũng hàm chứa nhiều ý nghĩa. Có người hỏi:

“- Sao tiên sinh không đi ngựa mà li đi b?”

– À, ngựa xe là vua ban đi làm công vụ, nay nghỉ rồi thì cưỡi bò thôi!

Nhìn thấy sát sau thân bò có tấm mo cau treo vào đuôi, Tế Mỹ hỏi:

– Sao huynh li che cái chỗ này li?

Nguyễn hóm hỉnh:

– Để che miệng thế gian!…”

Tất nhiên, với một nhân vật như Nguyễn Công Trứ, tác giả còn dành nhiều trang miêu tả ông như một nghệ sĩ đào hoa. Cảnh ông “múa và hát” trên đỉnh Ngàn Hống trong chương cuối tác phẩm trước danh sĩ Nguyễn Siêu thật đẹp: “Tiếng đàn kéo dài ra, tay Nguyễn miết trên dây, rồi nhấn xung và rung lên, cùng tiếng hát trầm hng vừa xót xa trĩu nặng và có cả nỗi đau khôn cùng làm lòng Siêu rưng rưng…”.

Tác giả đã mô tả hơn 10 lần các cuộc hát ca trù, mỗi lần có ý nghĩa khác nhau, vẻ đẹp khác nhau, được miêu tả dưới cái nhìn của Nguyễn Công Trứ, của đào nương và của các nhân vật khác.

Đoạn tác giả đưa bài thơ Chơi Xuân kẻo hết Xuân đi khá thú vị, với 2 câu cuối (Cuộc hành lạc đưc bao nhiêu là li đấy/ Nếu không chơi, thiệt ấy ai bù), với lời Nguyễn Công Trứ giải thích về hai chữ “hành lạc” thể hiện một quan niệm sống mạnh mẽ và táo bạo: “Hành lạc là vui sướng đến tận cùng, vui hết mình. Cái vui đó là: cầm, kỳ, thi, họa, là tửu và… mỹ nhân. Không có mỹ nhân, đời chúng ta nghèo lm…”. Có lẽ cần nói thêm: Nguyễn Công Trứ không khước từ bản năng trong quan niệm “hành lạc”, nhưng ông thiên về ngưỡng mộ cái Đẹp, nhất là với Hiệu Thư. Mối tình Nguyễn Công Trứ – Hiệu Thư xứng đáng là một thiên tình sử thật đẹp…

Nhắc đến chuyện “tình tang” của đại quan – nghệ sĩ Nguyễn Công Trứ, bỗng nhớ đến đoạn đầu Thông reo Ngàn Hống, tác giả đã “bố trí” cho Nguyễn Công Trứ trước khi lên đường đi khai mở vùng đất ven biển Thái Bình – Ninh Bình, đã đến viếng mộ đại thi hào Nguyễn Du – một người “đồng hương” với ông. “Rồi Nguyễn Công Trứ li rót rượu ra, li mời, li rưới lên mộ Nguyễn Du. Gió bắc bỗng thổi mạnh hơn…”.

Lại là mùa gió đông bắc. Đã đành, đây là mùa đông 30 năm trước khi Nguyễn lên đỉnh Ngàn Hống cất tiếng ca tạ từ đất trời và kiếp người. Có lẽ không phải ngẫu nhiên, tác giả mở đầu và kết thúc tác phẩm trong khung cảnh gió mùa đông bắc thổi về – ngọn gió báo hiệu vòng quay tạo hóa sắp kết thúc một chu kỳ. Và báo hiệu mùa xuân sắp đến. Và 30 năm, quãng thời gian đủ để một kẻ sĩ như Nguyễn Công Trứ “ngộ” ra, dù ở đâu, dù đóng vai gì, hãy luôn biết đứng thẳng và sống thanh cao như “cây thông đng giữa trời mà reo”…

Mua sách tại đây: <LINK>


Nguồn: Hồn Việt Quốc Học


để lại phản hồi