Chính trị và Đế vương [Những nghịch lý trong lịch sử Trung Hoa]


01. CHÍNH TRỊ VÀ ĐẾ VƯƠNG

 

Phản kinh cho rằng, làm vua không thể tự mình làm hết mọi việc, cho nên phải thực hành vô vi nhi trị (không làm nhưng làm tất cả), bằng cách thiết lập chế độ quan lại, tuyển người hiền năng, phân phó chức vụ, làm cho dân giàu, không nên vơ vét của dân.

1. Thực hành vô vi nhi trị :

Lão tử cho rằng, dùng phương pháp bình dị để trị nước, dùng kì mưu để dụng binh, dùng vô vi để thu phục thiên hạ.

2. Thiết lập quan chế, phân phó chức vụ:

Tuân tử quan niệm, bậc quân chủ phải giỏi quản lí tài năng của người khác, kể cả tài năng của của những người bình thường.

Phó Huyền cho rằng, quân chủ phân phó chức trách cho các sĩ đại phu, bên ngoài giao quyền cho các vua chư hầu, để các quan bậc tam công tham nghị triều chính, thì ngôi vị vững vàng.

Chẳng hạn, vua Nghiêu cho Vũ làm chức Tư đồ, Khiết làm chức Tư mã, Hậu Tắc coi về nông nghiệp, Quỳ coi về lễ nhạc, Thùy coi về xây dựng, Bá Di lo việc tế lễ, Cao Đào coi về tư pháp, Ích coi về việc thuần hóa dã thú.

Tuy là đế vương mà Nghiêu không trực tiếp làm một công việc nào. Vì vua Nghiêu giỏi dùng người, phân phó cho các đại thần quản lí công việc đất nước. Các đại thần nhận lãnh trách nhiệm, làm tròn được trách nhiệm. Cho nên, vua Nghiêu thành công trong việc thống trị thiên hạ.

3. Chọn và dùng người tài:

Lưu Bang, thời Tây Hán, nói : ” Nơi màn trướng mà vận trù sách lược quyết thắng ngoài ngàn dặm, ta không bằng Trương Lương. An định an bang, vỗ về bách tính, cung ứng quân nhu, vận chuyển lương thực, ta không bằng Tiêu Hà. Thống lĩnh đại quân trăm vạn, đánh tất thắng, ta không bằng Hàn Tín. Ba người ấy là tinh anh, có tài năng kiệt xuất. Ta biết dùng ba người ấy, đó là nguyên nhân ta giành được thiên hạ”.

Sách Nhân vật chí luận rằng : “ Một quan chức được bổ nhiệm như dùng một vị để điều hòa ngũ vị (1) người chấp chính đất nước như dùng vô vị mà điều hòa ngũ vị.

Sở dĩ, một bề tôi tài năng chỉ đảm đương được một công việc; còn quốc quân giỏi dùng người, là dùng những người tài năng trong nhiều công việc.

Bề tôi giỏi là bộc lộ tài năng của mình; quân chủ giỏi, là biết lắng nghe, quan sát và sử dụng được tài năng của bề tôi.

Bề tôi đem hết sức lực mình để chứng minh tài năng; quân chủ là người biết thưởng phạt đúng công lao mà bề tôi đã làm.

Tài năng của mỗi người khác nhau, quốc quân là người biết dùng những tài năng ấy vào công việc thích hợp.

Người ta cho rằng, đạo của vua là biết người; đạo của tôi là biết việc.

Vô hình là chủ tể, là gốc của vạn vật; trống không thuộc về ngũ âm nhưng lại thống lĩnh ngũ âm.

Tương tự, vua không ở trong hàng văn võ nhưng lại cai quản bách quan ”.

Sách Hoài Nam tử viết, người thợ xây dựng cung thất, cái gì hình tròn thì dùng thước tròn, cái gì vuông thì dùng thước vuông, muốn ngay thẳng thì dùng giây dọi.

Khi cung thất đẹp đẽ được xây xong, thì những công cụ như thước tròn, thước vuông, giây dọi được cất đi, người ta không biết người thợ đã dùng các dụng cụ như thế nào ? Đó là ví dụ về công việc của bậc quân chủ.

Tuân tử cho rằng, bắn trăm phát trăm trúng, không ai bằng Hậu Nghệ, đánh xe đi cả ngàn dặm, không ai bằng Vương Lương.

Cho nên, bậc quân chủ muốn trị lí thiên hạ, thì dùng người có đủ đức đủ tài, vận dụng tài trí của người làm tài trí của mình. Quân chủ sẽ bớt lao tâm lao lực, mà công danh, sự nghiệp thành tựu rất lớn.

Thân tử cho rằng, tiến cử hiền năng là chức trách của bề tôi, giỏi dùng hiền năng là chức trách của nhà vua.

4. Làm giàu cho đất nước và dân chúng không độc chiếm tài vật của thiên hạ

Chu Vũ vương đem quân đánh bại nhà Thương, lấy đất đai, tài vật của nhà Thương, ban phát cho con em, ban thưởng cho các công thần, khiến những người trong nước trên dưới vui vẻ, thần phục.

Tuân tử nói : “ Sở dĩ gọi là vua, là người năng sửa sang lễ giáo; củng cố việc cai trị làm cho đất nước lớn mạnh; giỏi thu phục nhân tâm, xã hội an định; nếu chỉ lo vơ vét của dân thì sẽ mất nước ”.

Một nước, làm cho trăm họ trở nên giàu có, là vương đạo; làm cho võ sĩ trở nên giàu có, là bá đạo; làm cho đại phu giàu có, là nước ấy đang sống ngắc ngoải chờ ngày tiêu vong; vị quốc quân giàu có, kho lẫm đầy ắp, là nước sớm muộn cũng bị diệt vong.

Có tình huống gọi là trên tràn, dưới chảy (thượng doanh hạ lậu), tức là ở trên tầng lớp thống trị giàu có; ở dưới, trăm họ bần cùng.

Tuân tử còn nói : “ Thiên tử không nên nói chuyện giàu có, chư hầu không nên nói chuyện lợi hại, đại phu không nên bàn chuyện được mất ”.

Ví dụ 1:

Chu Lệ vương, sủng ái, tin dùng đại thần Vinh Di Công. Quan đại phu Nhuệ Lương can gián Chu Lệ vương không nên dùng Vinh Di Công

– Giàu có sinh ra từ vạn vật, vì trời đất năng chở vạn vật. Người nào độc chiếm sự giàu có, người ấy sẽ gặp tai ương. Giàu có sinh ra từ trời đất, để mọi người cùng hưởng, không nên độc chiếm để hưởng thụ một mình.

Nay, Vinh Di Công hám lợi chuyên vơ vét của cải của dân, tự tung tự tác, khiến trời giận, dân oán, không thể tồn tại lâu dài.Chu Lệ vương không nghe. Rút cuộc, Chu Lệ vương bị người trong nước truất phế và đuổi đi.

Ví dụ 2:

Thời Chiến quốc, nghe tin kho lẫm bị bốc cháy, Ngụy Văn Hầu, mặc áo trắng chạy ra khỏi điện kêu la, quần thần cũng chạy theo khóc lóc.

Công tử Thành Phụ thấy thế, chạy theo và nói :

– Tôi nghe rằng, thiên tử giàu có là do gom góp của thiên hạ, chư hầu giàu có là do thu gom ở đất được phong. Kho lẫm của nhà vua đầy ắp là do thu gom của dân trong nước, là kho chứa tai họa. Nay, kho chứa tai họa bốc cháy là điều đáng mừng. Sao nhà vua và các người lại khóc lóc làm gì ?

Khổng tử nói : “ Trăm họ nên giàu có, còn quốc quân thì không nên giàu có ”.

Bậc quân vương thánh minh dùng đất đai phân phong cho các chư hầu, dùng tài vật để tưởng thưởng cho công thần, không nên tranh đoạt lợi ích với trăm họ, đó là thông hiểu đạo làm vua, biết đem thân ra ngoài ngoại vật, nhưng lại biết lợi dụng tài nguyên để làm giàu cho bách tính.

Nói chung, cách làm chính trị của quốc quân là thiết lập quan chế, phân phó chức vụ, ủy nhiệm cho quan lại, đốc thúc các quan; tinh thông mưu lược, chăm lo việc chính trị không mệt mỏi; khoan dung đại độ; thu phục dân tâm; kiên nhẫn với chức trách, không hiển lộ tài năng ra ngoài.

Nhà vua có những ưu điểm nêu trên, quần thần mới kính sợ, yêu mến và tận tụy với chức trách.

Đó là điều căn bản của nhà vua trong việc xây dựng và thành tựu sự nghiệp.

<Về trang Mục Lục>


Nguồn: Những Nghịch lý trong Lịch sử Trung Hoa

Trần Sáng, nxb Giáo Dục 2009

bản scan tại đây: <LINK>


 



để lại phản hồi