Cách mạng muôn năm!


Yuval Noah Harari

Dương Ngọc Trà dịch


Lịch sử cung cấp vô vàn bằng chứng cho tầm quan trọng thiết yếu của hợp tác quy mô lớn. Chiến thắng gần như luôn luôn đến với những ai hợp tác tốt hơn, không chỉ trong các cuộc chiến giữa Homo sapiens và các loài vật khác, mà trong cả những mâu thuẫn giữa các nhóm người khác nhau cũng vậy. Vì đó mà Rome đã chinh phục được Hy Lạp không phải vì người La Mã có não to hơn hay có kỹ thuât chế tạo công cụ tốt hơn, mà vì học có thể hợp tác hiệu quả hơn. Xuyên suốt lịch sử, các đội quân có kỷ luật dễ dàng đánh bật những đám người thiếu tổ chức, và tầng lớp tinh hoa đoàn kết luôn thống trị đám đông hỗ loạn. Trong năm 1914 chẳng hạn, 3 triệu nhà quý tộc, công chức và thương nhân Nga thống trị hơn 180 triệu nông dân và công nhân. Tầng lớp thượng lưu Nga biết cách hợp tác để bảo vệ lợi ích chung của nhóm, trong khi 180 triệu thường dân không có khả năng huy động hợp tác hiệu quả. Quả thật, tầng lớp thượng lưu dồn phần nhiều nỗ lực để đảm bảo làm sao để 180 triệu người ở đáy xã hội không bao giờ học được cách hợp tác với nhau.

Để tạo ra một cuộc cách mạng, số lượng thôi là không bao giờ đủ. Các cuộc ách mạng thường được tạo ra bởi mạng lưới nhỏ những người kích động hơn là đám đông. Nếu bạn muốn bắt đầu một cuộc cách mạng, đừng tự hỏi: “Có bao nhiêu người ủng hộ ý tưởng của tôi?” Thay vào đó, hãy tự hỏi: “Có bao nhiêu trong số những người ủng hộ tôi có khả năng hợp tác hiệu quả?” Cuộc Cách mạng Nga cuối cùng đã nổ ra không phải khi 180 triệu nông dân nổi dậy chống lại Sa hoàng, mà là khi một nhón mhor những nguồ cộng sản đặt mình ở đúng vị trí vào đúng thời điểm. Vào năm 1917, vào lúc tầng lớp thượng lưu và trung lưu của Nga đạt con số ít nhất 3 triệu người, Đảng Cộng Sản mới chỉ có khoảng 23,000 thành viên. Những người Cộng sản tuy vậy vẫn chiếm quyền kiểm soát Đế quốc Nga rộng lớn vì họ tự tổ chức tốt. Khi quyền lực ở Nga tuột khỏi bàn tay mục nát của Sa Hoàng và bàn tay cũng rung rẩy chả kém của chính quyền lâm thời Kerensky, những người cộng sản sốt sắng chiếm lấy nó, giữ chặt lấy dây cường quyền lực như một con chó bull gặm chặt khúc xương.

Những người cồn sản không thả lỏng tay cương mãi, cho đến mãi cuối thập niên 1980. Cách tổ chức hiệu quả giúp họ nắm quyền trong tám thập kỷ dài, và cuối cùng họ sụp điỉ vì tổ chức yếu kém. Vào này 21 tháng Mười hai năm 1989, Nicolae Ceausescu, nhà độc tài cộng sản người Romania, tổ chức một cuộc diễu hành ủng hộ tập thể ở trung tâm Bucharest, trong vài tháng trước đó Liên bang Xô Việt đã rút viện trọe khỏi các chế độ Cộng saen Đông Âu, Bức tường Berlin đã sụp đổ, và các cuộc cách mạng đã tràn qua Ba Lan, Đông ĐỨc, Hungary, Bulgaria và Tiệp Khắc. Ceausescu, người đã nắm quyền điều hành Romania từ năm 1965, tin rằng mình có thể chống chịu được cơn sóng thần, mặc dù các cuộc nổi loạn chống lại sự thống trị của ông ta đã nổ ra ở thành phố Timisoara của Romania vào ngày 17 tháng Mười hai. Như một mánh phản đòn, Ceausescu cho tổ chức một buổi diễu hành khổng lồ ở Bucharest để chứng tỏ cho người Romania và cả thé giới thấy là phần lớn người dân vấn yêu mến ông ta, hay ít nhất là vẫn sợ ông ta. Bộ máy đảng ì ạch huy động 80,000 người lấp đầy quảng trường trung tâm thành phố, và các công dân khắp Romania được yêu cầu phải dừng mọi hoạt động và bật đài và ti vi lên.

Trước sự tung hô của đám đông ra vẻ phấn khởi, Ceausescu bước lên ban công nhìn ra quảng trường, như ông ta đã làm nhiều lần trong các thập kỷ trước. Bên cạnh là vợ Elena , các thành viên chóp bu trong đảng và một nhóm đông vệ sĩ, Ceausescu bắt đầu đọc một trong các bài diễn văn buồn tẻ đặc trưng của ông ta. Trong tám phút ông ta ca ngợi vinh quang của chủ nghĩa xã hội Romania, với vẻ mặt đầy tự mãn trong khi đám đông thì vỗ tay một cách máy móc. Và rồi chuyện gì đó không ổn đã xảy ra. Bạn có thể tự xem trên YouTube. Cứ tìm kiếm cụm từ “bài phát biểu cuối cùng của Ceausescu” và xem lịch sử chuyển mình.

Clip trên YouTube chiếu cảnh Ceausescu đang bắt đầu một câu dài khác, rằng “tôi muốn cảm ơn những người đã khởi xướng và tổ chức sự kiện tuyệt vời này ở Bucharest, xem nó như một…”. và rồi ông ta im lặng, mắt mở to, và cứng người lại như không tin vào mắt mình. Ông ta không bao giờ kết thúc được câu nói đó. Ta có thể nhìn thấy trong khoảnh khắc đó cả một thế giới sụp đổ như thế nào. Ai đó trong đám đông la ó. Cho đến nay người ta vẫn còn tranh cãi về danh tính của kẻ dám lên tiếng đầu tiên. Rồi một người nữa la ó, và một người nữa, và một người nữa, và chỉ trong vài giây đám đông bắt đầu huýt sáo, lớn tiếng chửu bới và hét lên “Ti-mi-soa-ra, Ti-mi-soa-ra!”

Tất cả xảy ra trực tiếp trên truyền hình Romania, trong khi ba phần tư dân số đang ngồi dán mắt vào màn hình, tim đập thình thịch. Lực lượng an ninh gầm khét tiếng – Securitate – ngay lập tức ra lệnh dừng phát sóng, nhưng đội ngũ truyền hình bất tuân. Người quay phim chĩa máy lên trời để người xem không nhìn thấy vẻ mặt hoảng loạn của những lãnh đạo đảng trên ban công, nhhuwng người thu âm tiếp thụ thu, và các kỹ thuật viên tiếp tục phát. Cả Romania nghe tiếng đám đông la ó, còn Ceausescu thì hét hên “a lô! A lô! A lô” như thể vấn đề nằm ở cái mic. Vợ ông ta Elena bắt đầu mắng mỏ đám đông, “im lặng! Im lặng!” cho đến khi Ceausescu quay sang và hét vào mặt bà ta – vẫn trực tiếp trên truyền hình – “cô im đi!” Ceausescu sau đó kêu gọi đám đông đang phấn khởi trên quảng trường, va nài họ “Các đồng chí! Các đồng chí! Im lặng nào, các đồng chí!”

Nhưng các đồng chí không chịu im lặng. Nước Romania cộng sản sụp đổ khi 80,000 người ở quảng trường trung tâm Bucharest nhận ra họ mạnh hơn nhiều lão già đội mũ lông trên ban công. Tuy nhiên, điều thật sự đáng kinh ngạc không phải là khoảnh khắc hệ thống sụp đổ, mà là ở chỗ nó đã tồn tại được hàng thập kỷ. Tại sao các cuộc cách mạng lại hiếm vậy? Tại sao đám đông nhiều khi lại vỗ tay và cỗ vũ suốt hàng thế kỷ, làm tất cả mọi thứ người đàn ông trên ban công ra lệnh cho mình, mặc dù về lý thuyết họ có thể xông đến bất cứ lúc nào và xé ông ta ra thành trăm mảnh?

Ceausescu và đồng sự của ông ta thống trị 20 triệu dân Romania trong bốn thập kỷ vò họ đảm bảo ba điều kiện tối quan trọng. Đầu tiên, họ đặt những người công sản trung thành kiểm soát mọi mạng lưới hợp tác, ví dụ như quân dội, các công đoàn, và thậm chí các hội đoàn thể thao. Thứ hai, họ ngăn chặn sự thành lập của bất cứ tổ chức cạnh tranh nào – dù là chính trị, kinh tế hay xã hội – có thể làm nền tảng để hợp rác chống cộng sản. Thứ ba, họ dựa vào sự hỗ trợ của các đảng cộng sản anh em trong Liên Bang Xô Viết và Đông Âu. MẶc dù đôi lúc có căng thảng với nhau, các đảng này vẫn giúp nhau ở những thời điểm cần thiết, hoặc ít nhất cùng đảm bảo là không kẻ nào bên ngoài can thiệp được vào thiên đường xã hội chủ nghĩa của họ. Dưới những điều kiện đó, mặc cho những khốn khó và dau khổ mà tầng lợp thống trị gây ra cho họ, 20 triệu dân Romania không thể tổ chức một cuoojcpharn kháng hiệu quả nào cả.

Ceausescu mất quyền lực chỉ khi cả ba điều kiện trên không còn được đảm bảo. Vào cuối thập niên 1980 Liêng Bang Xô Viêt rút lại sự bảo vệ và các thể ché cộng sản bắt đầu đổ rạp như những quân cờ đô mi nô. Đến thadng Mười Hai năm 1989, Ceausescu không thể trông chờ vào hỗ trợ bên ngoài được nữa. Ngược lại là khác – các cuộc ách mạng ở các nước lân bang đã tiếp lửa cho sự chống đối tại đây. Bản thân Đảng Cộng Sản cũng bắt đầu bị chia rẽ thành các nhóm chống đối nhau. Những người ôn hòa muốn thoát khỏi Ceausescu và khoeri xướng các cải cách trươc khi quá muộn. Bằng cách tổ chức buổi diễu hành Bucharest và phát sóng trực tiếp trên ti vi, bản thân Ceausescu đã cho những người làm cách mạng cơ hội hoàn hảo để phát hiện sức mạnh của mình và chống lại ông ta. Còn cách nào làm lan rộng một cuộc cách mạng nhanh hơn là chiếu lên ti vi nữa?

Nhưng khii quyền lực trượt khỏi tay người tổ chức cụng về trên ban công, nó không được chuyển giao cho đám đông oqr quảng trường. Dù đông và nhiệt tình, đám đông không biết cách tự tổ chức. DO đó cũng như Nga năm 1917, quyền lực chuyển sang một nhóm nhỏ các tay chơi chính trị với tài sản duy nhất là tổ chức tốt. Cuộc cách mạng Romania bị cướp ngang xương bởi Mặt trận cứu quốc tự xung, thực chất là bình phong cho phái ông hòa trong Đảng Cộng Sản. Mặ ttraajn không có gắn kết thực sự nào với đám đông biểu tình. Nó được điều khiển bởi các cán bộ đảng bậc trung, do Ion Iliscu cầm đầu, ông này là cựu ủy viên Ủy ban trung ương Đảng Cộng sản và từng là trưởng ban tuyên truyền. Ilescu và các đồng chí của ông ta trong Mặt trận Cứu quốc tự lột xác thành các chính trị gia dân chủ, tuyên bố vào bất cứ cái mic có sẵn nào rằng mình là những người lãnh đạo cuộc cách mạng, và rồi sử dụng kinh nghiệm và mạng lưới đồng sự lâu năm của mình để kiểm soát đất nước và bỏ túi tài nguyên của Romania.

Ở nước Romania cộng sản gần như tất cả mọi thứ đều do nhà nước sở hữu. Romania dân chủ nhanh chóng tư hữu hóa tài sản, bán với giá bèo cho các nhà cựu cộng sản, những người duy nhất biết rõ điều gì đang xảy ra và hợp tác để làm tổ cho nhau. Các công ty nhà nước kiểm soát cơ sở hạ tầng quốc gia và tài nguyên thiên nhiên được bán cho các công chức cộng sản cũ với giá thanh lý trong khi cánh lính tráng phục vụ đảng thì mua được nhà và căn hộ với giá rẻ mạt.

Ion Iliescu được bầu làm tổng thống Romania, trong khi đồng sự của ông ta trở thành các bộ trưởng, nghị sĩ, giám đốc ngân hàng và vào hàng đa triệu phú. Giới thượng lưu mới ở Romania kiểm soát đất nước cho đến ngày nay chủ yếu là những người cộng sản cũ và gia đình họ. Đám đông liều mạng ở Timisoara và Bucharest phải hài lòng với những mẩu vụn bánh mì, vì họ không biết cách hợp tác và tạo ra một tổ chức hiệu quả để bảo vệ lợi ích của chính mình.

Cuộc cách mạng Ai Cập năm 2011 cũng chịu chung số phận. Những gì truyền hình đã làm được vào năm 1989, Facebook và Twitter làm được vào năm 2011. Công cụ truyền thông mới đã giuso đám đông phối hợp hành động, để hàng nghìn người tràn xuống đường và các quảng trường đúng thời điểm và lật đổ chế độ Mubarak. Tuy nhiên, mang 100,000 người xuống quảng trường Tahrir là một chuyện, hiểu được guồng máy chính trị, bắt đúng tay ở đúng nơi đúng chỗ và vận hành đất nước hiệu quả lf một chuyện khác. Kết quả là, khi Mubarak bị hạ bệ, những người biểu tình không thể lấp đầy khoảng trống Ai Cập chỉ có hai đoàn thể đủ tính tổ chức đẻ gánh vác đát nước: quân đội và tổ chức Huynh Đệ Hồi giáo. Do đó thành quả cách mạng đã bị nẫng tay trên trước là bởi Huynh Đệ Hồi Giáo, và sau cùng là bởi quân đội.

Những người cộng sản cũ của Romania và những vị tướng Ai Cập không thông minh hơn hay khéo tay hơn những nhà độc tài cũ hay những người biểu tình ở Bucharest và Cairo. Lợi thế của họ là nằm ở sự hợp tác linh hoạt. Họ hợp tác tooest hơn đám đông, và họ sẵn sàng thể hiện một sự linh hoạt cao hơn Ceausescu và Mubarak bảo thủ cứng đầu.


Nguồn: Homo Deus, trang 159-165

Mua sách tại đây: <LINK>


 

để lại phản hồi