Tự do kiểu buffet

Mua sách shopee


Tự do kiểu buffet

Thị trường tự do, thương mại tự do, và tự do cá nhân không còn đi chung

Yuval Noah Harari


buffet cho tự do

Trong thế kỷ 20, có ba cách diễn giải chính đã cố gắng giải thích toàn bộ lịch sử con người và vẽ ra một viễn cảnh cho tương lai thế giới.

Diễn giải của chủ nghĩa phát xít giải thích lịch sử là cuộc đấu tranh giữa các quốc gia khác nhau và thế giới sẽ có một nhóm người thống trị bằng cách đi khuất phục bằng vũ lực các quốc gia khác.

Diễn giải của chủ nghĩa cộng sản giải thích lịch sử là cuộc đấu tranh giữa các giai cấp và hình dung ra một thế giới mà trong đó tất cả các nhóm được thống nhất với nhau bởi một hệ thống xã hội tập trung, đảm bảo sự bình đẳng, ngay cả khi phải đánh đổi với tự do.

Còn diễn giải của chủ nghĩa tự do giải thích lịch sử như một cuộc đối đầu giữa tự do và chuyên chế, và hình dung ra một thế giới mà trong đó tất cả mọi người hợp tác tự do và hòa bình, với sự kiểm soát tập trung ở mức tối thiểu, và chấp nhận trả giá bằng một số bất bình đẳng.

Chiến tranh thế giới thứ hai và chiến tranh lạnh đã cuốn đi hai cách diễn giải của phát xít và cộng sản, chỉ còn lại cách của chủ nghĩa tự do làm kim chỉ nam cho quá khứ của con người và là cẩm nang không thể thiếu cho tương lai – hay dường như là vậy. Giờ đây, những người theo chủ nghĩa dân túy và chế độ toàn trị đang lên giọng thách thức các yếu tố chính của chủ nghĩa tự do. Phải chăng cách diễn giải của chủ nghĩa tự do sẽ theo chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa cộng sản đi vào thùng rác của lịch sử?

Tính đến năm 2019, thật khó nói điều này, nhưng chủ nghĩa tự do đang gặp khủng hoảng, có rất ít chế độ sẵn sàng hoàn toàn từ bỏ cách hiểu của chủ nghĩa tự do. Thay vào đó, chúng ta đang chứng kiến một chuyển dịch từ “thực đơn cứng” (set menu) sang “buffet” của chủ nghĩa tự do. Hiểu được sự phát triển ở hiện tại là rất khó, một phần bởi vì chủ nghĩa tự do không bao giờ là một thư đơn nhất.

Chủ nghĩa tự do tôn sùng tự do, nhưng tự do lại có những ý nghĩa khác nhau tại các ngữ cảnh khác nhau. Với người này, chủ nghĩa tự do là bao hàm nền dân chủ và pháp quyền. Nhưng người khác thì có thể nghĩ rằng nó có nghĩa là toàn cầu hóa, tư nhân hóa, chính phủ nhỏ và thuế thấp. Một người khác nữa lại liên hệ chủ nghĩa tự do với việc kiểm soát súng và hôn nhân đồng tính. Jair Bolsonaro có phải là một người tự do? Một nhà hoạt động LGBT hay một nhà kinh tế học Marxist sẽ cho bạn những câu trả lời rất khác nhau.

Một cách ngắn gọn, chủ nghĩa tự do có sáu thành phần chính. Ở lĩnh vực kinh tế, đó là duy trì thị trường tự do bên trong các quốc gia và thương mại tự do giữa các quốc gia. Ở lĩnh vực chính trị, chủ nghĩa tự do ủng hộ bầu cử tự do bên trong các quốc gia và hợp tác hòa bình giữa các quốc gia. Ở phạm vi tư nhân, chủ nghĩa tự do bảo vệ tự do cá nhân bên trong các quốc gia và tự do di trú giữa các quốc gia.

Trong những năm 1990 và đầu những năm 2000, người ta thường lập luận rằng có những mối liên kết mạnh mẽ và thiết yếu giữa tất cả sáu thành phần này. Nếu một quốc gia muốn hưởng được một món ăn từ ‘thực đơn cứng’ của chủ nghĩa tự do, chẳng hạn như tự do hóa kinh tế, thì không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải dùng các món ăn khác. Bạn không thể chỉ có một thứ mà không kèm theo những thứ khác, bởi vì tiến bộ trong một lĩnh vực bất kỳ sẽ là cần thiết và kích thích cho các lĩnh vực khác cùng tiến bộ. Dân chủ rất quan trọng tạo nên thành công của thị trường tự do; tự do cá nhân là điều cần thiết cho dân chủ; và thị trường tự do thúc đẩy tự do cá nhân.

Mặc dù nhiều chế độ dân túy và toàn trị ngày nay trên thế giới tự xưng mình là “chống tự do”, nhưng không một ai phủ định toàn bộ chủ nghĩa tự do. Thay vào đó, họ từ chối cách tiếp cận theo ‘thực đơn cứng’, mà muốn nhặt nhạnh và chọn các món của riêng họ theo kiểu buffet. Do đó Donald Trump ủng hộ mạnh mẽ các thị trường tự do bên trong nước Mỹ, đồng thời phá hoại thương mại tự do toàn cầu. Trung Quốc ủng hộ thương mại tự do, và Sáng kiến Vành đai và Con đường là một trong những dự án cơ sở hạ tầng toàn cầu đầy tham vọng nhất từng được vẽ ra – nhưng lại không mấy hào hứng với các cuộc bầu cử tự do.

Chính phủ Ý cố gắng đóng cánh cửa vào Châu Âu của người nhập cư – đồng thời trải thảm đỏ cho Vành Đai Con Đường. Những người cổ súy cho Brexit ở Anh muốn duy trì nền dân chủ, nhưng họ lại không tin tưởng vào sự hợp tác quốc tế. Ở Hungary, Viktor Orban xác định chế độ của mình ‘dân chủ phi tự do‘, và lập luận rằng có thể có các cuộc bầu cử tự do khi mà các quyền tự do cá nhân bị phá vỡ.

Ít nhất trên lý thuyết, có một món mà hầu hết mọi người đều muốn là hòa bình. Đây là món bánh sô cô la ngọt ngào trong tiệc buffet của chủ nghĩa tự do. Ngược lại, có một món mà hầu như không ai muốn (hăng hăng như cần tây: cần-tây-toàn-cầu): nhập cư. Ngay cả với một số người ủng hộ trung thành nhất của nền dân chủ, chủ nghĩa đa biên và tự do cá nhân, họ đã trở nên thờ ơ với việc cho phép quá nhiều người nhập cư.

Vẫn còn phải xem liệu cách tiếp cận theo kiểu buffet này có hiệu quả hay không. Lấy ẩn dụ về thực phẩm có thể gây hiểu nhầm. Ở nhà hàng, thực đơn cứng là một tập hợp tùy ý món ăn độc lập. Tuy nhiên, các kiến trúc sư của trật tự tự do toàn cầu luôn khẳng định rằng hệ thống của họ là một sinh vật sống, được tạo thành từ các bộ phận phụ thuộc lẫn nhau. Ta có thể dễ dàng tách món súp ra khỏi tráng miệng, nhưng lại không thể tách tim ra khỏi phổi.

Trump có thể thúc đẩy được thị trường tự do trong nước mình hay không khi mà ông đang làm suy yếu thương mại tự do trên cấp độ toàn cầu? Đảng Cộng sản Trung Quốc có thể tiếp tục tận hưởng thành quả của tự do hóa kinh tế hay không khi mà không thực hiện bất kỳ hành động nào để tự do hóa chính trị? Người Hungary có thể có dân chủ mà không có quyền tự do cá nhân, hay ‘nền dân chủ phi tự do’ của Orban chỉ là một cách nói hay hơn về chế độ độc tài Hồi giáo? Hòa bình có thể tồn tại được hay không trong một thế giới đang dựng lên đầy rẫy những bức tường biên giới và tăng cường chiến tranh thương mại? Cách tiếp cận buffet này có thể dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn của hệ thống tự do ở cả cấp độ quốc gia và quốc tế – và vẫn còn xa xôi lắm để biết cái gì sẽ thay thế tiếp theo.

Các sách của Yuval Noah Harari được xuất bản ở Việt Nam: <LINK>


Nguồn: Financial Times

Nhatbook dịch


*

để lại phản hồi