Tư liệu

Vài đặc điểm của thần thoại Việt Nam


Vài đặc điểm của thần thoại Việt Nam

Nguyễn Thị Ngọc Thắm


Cũng như các dân tộc khác trên thế giới, dân tộc Việt Nam thời thượng cổ đã sùng bái vô số thần linh nhưng nhiều nhất là các vị lâm thần và thủy thần. Điều đó cũng dễ hiểu vì dân tộc ta nguyên xưa sống trên một mảnh đất có lắm ao, chuôm, đầm, lầy, sông, ngòi, kinh, lạch…, một xứ mà rừng rú và nước có thể nói là chiếm gần hết.

Bởi vậy đặc điểm đầu tiên của thần thoại Việt Nam là không những có các thần ở thiên đình và âm phủ như thần thoại Hy Lạp, Ấn Độ, Trung Hoa hay các dân tộc khác mà còn có cả những thần ở “lâm cung” và “thủy cung” nữa.

Đặc điểm thứ hai là đứng đầu mỗi cung như thế đều có một vị nữ thần cai quản gọi là “Mẫu”. Đứng đầu ở Thiên phủ là Mẫu Bửu Thiên, ở Thủy phủ là Mẫu Thoải, ở Lâm cung là Mẫu Thượng Ngàn và sau này còn có Mẫu Liễu Hạnh đứng đầu Thổ cung… Do sự sùng bái của dân tộc ta như thế mà có người đã gán cho dân ta cái nhãn hiệu tôn giáo là “theo đạo Tam phủ hay Tứ phủ”.

Ở đặc điểm thứ nhất chúng ta thấy rằng, thần thoại là một sự kiện có tính cách phổ biến nhưng tùy ở khung cảnh địa dư mà mỗi địa phương có những thần linh đặc biệt hơn, hay phát triển hơn những địa phương khác. Chẳng hạn đối với các dân tộc ở miền sa mạc Phi châu hay các địa cực băng giá thì hoặc là không, hoặc là chẳng có thể có một số thủy thần và lâm thần nhiều như ở xứ ta. Còn đặc điểm thứ hai thì đánh dấu giai đoạn mẫu hệ mà dân tộc đã trải qua. Vào thời nguyên thủy, dân tộc ta theo chế độ mẫu hệ. Vai trò người đàn bà quan trọng hơn người đàn ông. Cho nên đứng đầu một đoàn thể, dù trần tục hay thiêng liêng, phải là người xứng đáng; mà người xứng đáng đại diện thời ấy hẳn phải là người đàn bà.

Đặc điểm thứ ba là vào thời nguyên thủy, dân tộc Việt Nam không có anh hùng ca như Iliade, Odyssee của Hy lạo, như Ramayana, Mahabharata của Ấn Độ, như Chanson de geste của Pháp hay K’Đami, Đam San của người Ra Đê anh em. Nhưng chúng ta có những thần thoại mang tính cách anh hùng ca như Lạc Long Quân, Thánh Gióng… Các thần thoại đó được dân chúng kể lại một cách say sưa với những hình ảnh rất đẹp và rất kiêu hùng.

nhatbook-Mấy đặc điểm của thần thoại Việt Nam-Nguyễn Thị Ngọc Thắm-1970

Chúng ta hãy nhớ lại cái cảnh một buổi sáng nọ Lạc Long Quân cưỡi thuyền lướt sóng ra khơi, vác theo một người trên vai, tiến thẳng đến hang Ngư Tinh. Vừa khi con quái vật khổng lồ há miệng đón “lễ vật”, Lạc Long Quân phóng thẳng cả khối sắt nung đỏ một cách sấm sét vào họng Nge Tinh. Quái vật lồng lộn lên toan quật nát thuyền, lạc Long Quân liền vươn mình chém lìa khúc đuôi của con vật và lột da treo lủng lẳng trên vách núi.

Hay chúng ta trở lại thời ly loạn, khi giặc Ân ùn ùn kéo sang giày xéo đất nước. Đứa bé làng Phù Đổng đã vươn vai một cái mình cao hơn mười trượng, mặc giáp sắt, cưỡi ngựa sắt phi như bay trên mặt đất. Lửa từ miệng ngựa sắt phun ra đỏ rực một góc trời. Thần Phù Đổng tiến về phía giặc Ân vun vút như gió thổi, ầm ầm vũ bảonhổ tre hai bên đường đánh cho giặc hỗ loạn tan tành. Khi máu đã chan hòa mặt đất, xác quân thù phơi đầy chiến địa và trời trong sáng trở lại, Thần một người một ngựa vun vút phi về phía núi Việt Sóc rồi bay thẳng lên trời…

Qua hai chuyện vừa kể, chắc hẳn là có thừa tính chất anh hùng ca. Và những anh hùng dân tộc thật là đẹp vào hào hùng.

Đặc điểm thứ tư là thần thoại Việt Nam có tư tưởng hoàn toàn lành mạnh. Nó không có tính cách hoang dâm đồi trụy như trong thần thoại Hy Lạp. Ông Trời không bao giờ xuống cưỡng bức, bắt cóc và làm ái tình với các mỹ nữ như thiên đế Jupiter. Thiên đế Jupiter tuy đã có mẫu hậu Junon rồi, thế mà vẫn thỉnh thoảng rời thiên đình lén lút xuống trần, dan díu với các bậc tài sắc, khi thì với công chứa Europe con vua Cadmus, khi thì với công chúa Danoe con vua Acrise, khi thì với công chúa Io con vưa xứ Argo v.v…Còn cá thần linh khác thì thành tích bất hảo lại càng nhiều. Thần Mercure còn nằm trong nôi mà đã thích xơi thịt bò nướng, lén ăn cắp bò của thần Apollon để rồi hai anh em phải đôi chối trước thiên đình. Thần Neptune bắt cóc tiên nữ Amphitre, Pluton bắt cóc công chúa Proserpin. Laton cưỡng bách trinh nữ Daphne. Nữ thần Venus đã có chồng là thần Vulcain, lại còn đi tằng tịu với thàn Mars để đến nỗi Vulcain dùng lưới sắt bắt được tại trận. Còn anh hùng như Hercule mà cũng dại gái đến nối có lần nữ chúa Omphale cải trang thành hiệp sĩ, vai khoác da mãnh sư búi Nemee, tay xách chùy và bắt Hercule phải mặc áo quần đàn bà ngồi quay tơ dưới chân nàng!

Những thành tích dâm đãng, loạn luân bê bối của chư thần Hy Lạp còn rất nhiều. Trái lại những nét “độc đáo” đó không có ở thần thoại Việt Nam.

Chư thần ở xứ ta không ác như trong thần thoại Hy Lạp. Cứ lấy vị nữ thần Mặt Trăng của ta và vị nữ thần hiền làn, trong sạch nhất của Hy Ljap là thần Diane (cũng là thần mặt trăng) làm ví dụ. Thần Mặt Trăng của ta là em gái của thần Mặt Trời, xưa vốn nóng tánh như chị nên đã làm cho người thế gian phải than vãn. Tiếng than đến tai nhà trời. Bà mẹ mới lấy tro trát vào và từ đó thần Mặt Trăng đổi tính trở nên dịu dàng. Ở trần ai cũng mến. Ngoài công việc soi sáng cho thế gian nhờ, thần không hề tác hại cũng chưa từng dời gót xuống trần chơi. Trái lại nữ thần Mặt Trăng của Hy Lạp ít ra cũng đã hai lần xao xuyến trước người thế gian (một lần với anh thợ săn Orion lực lưỡng, xinh đẹp và một lần với chàng chăn cừu Endynion khả ái). Thần cũng đã từng giết chết một anh thợ săn tên là Acteon (biến anh ta thành một con hưu đực, cho bầy chó săn xé tan xác, vất xương ngổn ngang trên mặt đất) và trổ tài xạ tiễn vào đầu Orion đang bơi ngoài khơi do lời thách của thần Apollon.

Cuối cùng trong thần thoại dân tộc hầu như không hề xảy ra những cuộc hỗn chiến giữa chư thần. Mỗi thần đều được trời giao phó cho một phận sự. Nếu có những cuộc chiến tranh giữa lạc Long Quân với thần Xương Cuồng, Ngư Tinh, Hồ Tinh hoặc giữa Thánh Gióng với Giặc Ân, giữa các anh hùng dân tộc và quân xâm lăng trung Hoa thì đều là những cuộc chiến tranh chống xâm lược để bảo vệ lãnh thổ. Đó là những cuộc chiến tranh hoàn toàn chích đáng mà được dân tộc ca tụng chứ không phải là những cuộc chạm trán đổ máu vì tranh chấp quyền lợi hay giành giật người đẹp (Sơn Tinh, Thủy Tinh là một trường hợp rất hiếm trong thần thoại Việt Nam những lại đầy rẫy trong thần thoại Hy Lạp).

Đấy là đại cương mấy nét đặc sắc của thần thoại Việt Nam mà chúng tôi xin ghi lại. Tuy nhiên, thiển nghĩ, những đặc điểm ấy có lẽ cũng giống như bèo bọt hay bóng cây in trên dòng sông. CHính bên dưới lòng sông mới là nơi sâu thẳm chứa đựng tất cả những sắc thái biến dịch xuất hiện trên bề mặt. Và đối với thần thoại cũng thế. Điều quan trọng chín là khai quật những cơ cấu từ lâu đã ngầm chi phối các mối tương quan giữa con người với con người trong xã hội của các tiền nhân chúng ta.


Nguồn: Bách Khoa, số 334, 1970

Nhatbook biên tập nhẹ


*

Gửi phản hồi