Quan Điểm

Nhìn từ Nhật Bản: thế nào là văn minh?


Nhìn từ Nhật Bản: thế nào là văn minh?

Michael Hoffman

Lan Nhật Quang dịch


Từ Nhật Bản nhìn sâu hơn ý nghĩa của văn minh

Tiến về phía trước là tốt hay xấu? Khổng Tử thì cho là xấu, và Nhật Bản đã từng noi theo hình mẫu của  ông hàng mấy trăm trăm để tìm kiếm lý tưởng của mình từ những quá khứ xa xưa. Những người canh tân ở thế kỷ 19 thì cho là tốt, và đã chuyển lái tầm nhìn quốc gia về hướng tương lai.

Nổi bật trong các nhà canh tân chính là Yukichi Fukuzawa (1835-1901), quyển “Khái lược văn minh luận” của ông đã làm chúng ta ngạc nhiên về một tương lai đầy tươi sáng: ‘Thay vì đại bác, người ta sẽ chế tạo ra kính viễn vọng; trường học sẽ thay thế nhà tù; binh lính và tội phạm sẽ chỉ còn nằm trong những bức ảnh cũ. Cả nước sẽ như một gia đình, mỗi gia đình giống như một ngôi chùa. Cha mẹ sẽ là linh mục và con cái là con chiên…”

Fukuzawa Yukichi (1835-1901)

Hôm nay nghe lại thật ngây thơ làm sao. Tiến bộ ở thế kỷ 20 lại là: chiến tranh, cách mạng, thảm họa hạt nhân và sinh thái, với cấp độ ngày càng tăng. Có thể vào khoảng những năm 2045, một điều gì đó dị thường sẽ xảy ra. Máy móc được chế tạo ra để phục vụ chúng ta có tuy duy tốt hơn con người. Vậy, ai sẽ phục vụ ai?

KM-Tiki sach dinh ti

Fukuzawa đã viết trong quyển “Khuyến học” (1872-76): thiên đàng không tạo ra người này cao hơn hay thấp hơn người khác. Nếu có bất kỳ khác biệt nào đó giữa người khôn và kẻ dốt, người giàu và kẻ nghèo, thì đều liên quan đến giáo dục. Từ quan điểm đó, ông đã thành lập Đại Học Keio.

Ông sẽ nghĩ gì nếu đang ở thời đại của chúng ta? Có thể ông sẽ cầm tạp chí Spa số tháng 9 lên, đọc một bài có tiêu đề: “Khoảng tối của khoảng cách xã hội mới” – “khoảng cách” giữa giàu và nghèo. Hoặc, chuyển sang Asahi Shimbun (số ngày 8 tháng 9), ông ta có thể bị học giả bestseller người Israel Yuval Noah Hariri hù dọa: Trí tuệ nhân tạo sẽ biến hơn phân nửa chúng ta thành một tầng lớp vô dụng”.

Xét cái thứ nhất trước: ở tạp chí Spa. Sẽ được sống khỏe nếu có tiền. Tiền mua được mọi thứ: một cuộc sống khỏe mạnh lâu dài, tuổi già thanh nhàn, giới trẻ (nếu muốn) sẽ không cần mang thai nếu xem đó là là phiền toái. Một nền giáo dục cho họ sẽ cho phép họ tận hưởng những lợi thế tương tự. Ở bên kia hàng rào là khoảng 2,9 triệu gia đình ở Nhật Bản có thể mua bảo hiểm y tế cơ bản.

Nhưng tội cho họ, quả thực như vậy. Một nhân viên trực tổng đài 39 tuổi dấu tên kiếm được 2.5 triệu yên mỗi năm. Một năm trước, anh đã phải từ bỏ chương trình y tế quốc gia; chỉ bởi vì anh ta không trả nổi phí bảo hiểm. Anh ta cũng không dám đi khám bác sĩ khi không khỏe. Nếu bệnh chuyển nặng hơn, anh ta chỉ biết nghiến răng chịu đựng nhiều hơn.

Ở trung tâm Tokyo, có một cơ sở có tên là Grand Himedic Club, mức phí là nửa triệu yên một tháng, sau khi trả phí tham gia là 3 triệu yên. Tạp chí Spa nhận định “nó giống như một khách sạn hạng sang”, nhưng thật ra nó có quy trình khám sức khỏe kỹ lưỡng, công nghệ tiên tiến đến mức bạn sẽ thấy mình gần như được sống thọ mãi mãi. Ung thư được phát hiện sớm nhất. Nếu cần phải phẫu thuật, họ sẽ mang bạn đến những chuyên gia giỏi nhất. Còn không nữa, bạn sẽ được ở lại điều trị chống lão hóa. Bạn cũng có thể ở lại mãi mãi nếu muốn.

Mọi người nên bình đẳng theo cách nào? Theo Hiến Pháp thì “tất cả mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và tất cả đều có quyền hưởng nền giáo dục như nhau”. Thế hệ trước đó dường như đã có những bình đẳng về kinh tế theo cách thô sơ nhất , mà giờ đã mất. Tỉ lệ sinh giảm dần đều cho thấy những người trẻ cảm thấy về mặt kinh tế không thể kết hôn và xây dựng gia đình. Rồi, có những người lại muốn có con và làm mọi cách để có nó – bao gồm cả việc nhờ các phụ nữ ở các nước nghèo hơn mang thai hộ. Có một người chồng và người cha tự hào kể với tạp chí Spa rằng anh ấy đã sinh ba đứa con theo cách đó, với chi phí 6-10 triệu mỗi lần.

Sự nghiệp tương lai của một đứa trẻ phụ thuộc vào giáo dục; giáo dục càng tốt, tương lai càng tốt. Tính sơ qua, một người tốt nghiệp đại học trung bình mỗi năm kiếm được 7.16 triệu yên, còn người tốt nghiệp phổ thông kiếm được 5.21 triệu yên.

Do đó, trường tư có hấp dẫn hơn không, có khá hơn được chút nào không? Lớp học của họ cũng đang lớn dần lên như của trường công: 40 có lẻ trẻ mỗi lớp. Muốn tốt hơn nữa: bay sang châu Âu mà học. tốn 10 triệu mỗi năm. Các gia đình nghèo vẫn phải hàng ngày bươn chải cho con đi học trường bình thường sẽ bị bỏ lại phía sau mà cay đắng thầm lặng.

Tuy nhiên, cuối cùng thì họ cũng có thể cười khảy. Hariri, sử gia và nhà tương lai học người Israel, đã viết trong quyển “Homo Deus: lược sử tương lai” rằng: vì chúng ta không biết thị trường việc làm sẽ như thế nào vào những năm 2030 hay 2040, nên chúng ta sẽ không biết nên dạy bọn trẻ như thế nào. Hầu hết những gì chúng đang học ở trường có thể sẽ không còn dùng nữa khi chúng lên 40 tuổi.

Harari năm 2017

Cái “Giai cấp vô dụng” đáng sợ này đã được dự báo trước – bởi Viện nghiên cứu Nomurra,  vào năm 2015 họ đã chỉ ra rằng khoảng độ năm 2030, Hệ thống máy tính sẽ đảm nhận được hết 49 phần trăm số lượng công ăn việc làm. Rời bỏ con người – đi đâu?

Hariri viết rằng: “Ngành công nghệ sắp tới làm ăn phát đạt có khả năng sẽ hỗ trợ và nuôi được đám đông vô dụng này… Nhưng cái gì sẽ giữ họ luôn bận rộn? Con người phải lúc nào cũng phải làm một thứ gì đó, nếu không họ sẽ bị nổi khùng. Rồi đây cả ngày họ sẽ làm gì? Có thể là ma túy hoặc chơi game máy tính. Những kẻ không cần thiết này có thể sẽ dành nhiều thời gian hơn trong thế giới thực tế ảo 3D, điều đó mang lại cho họ sự phấn khích và cảm xúc gắn kết nhiều hơn thực tại bên ngoài buồn tẻ.

Vậy thì có gì sai? Tiến bộ mà làm gia tăng hào hứng và gắn kết tình cảm với nhau vượt qua “thực tại buồn tẻ” ttrong hì đó chính là tiến bộ. Hariri nói tiếp: “tuy nhiên, sự phát triển như vậy sẽ giáng một đòn mạnh vào niềm tin tự do vào cuộc sống linh thiêng và trải nghiệm của con người.

Fukuzawa chắc chắn sẽ đồng ý. Rồi, như ông đã hỏi trong “Khái lược văn minh luận”: Văn Minh có ý nghĩa là gì? Tôi cho rằng đó là đạt được cả hạnh phúc vật chất và nâng cao tinh thần của con người.

Ông ta hẳn sẽ rùng mình khi chứng kiến những gì tiến bộ đã tạo ra.


Nguồn bản tiếng Anh: Japan Times


*

Advertisements
KM-tiki-xách ba lô lên và đi

Gửi phản hồi