Quan Điểm

Dịch cũng là một cách đào luyện văn chương


Dịch cũng là một cách đào luyện văn chương

Kiều Thanh Quế

Tri Tân Tạp Chí, số 49 -1942


Phê bình văn học ở xứ ta phát khởi chậm. Nhưng văn dịch thì có cũng sớm trong văn học quốc ngữ. Các bực túc nho, khi văn học hãy còn phôi thai, đã bắt đầu dịch truyện Tàu, tiểu thuyết Tàu rồi – nhứt là các diễm tình tiểu thuyết của Từ Trẩm Á và những tiểu thuyết kiếm hiệp.

Dịch Hán Văn sâu xuất nhứt có ông Phan Kế Bính, đã diễn quốc âm: Việt Nam điển lệ toát yếu của Hiệp Đỗ, Đại Nam Nhất thống chí của Hiệp Cao, Việt Nam khai quốc chỉ truyện của Nguyễn Bảng Trung, Đại Nam Liệt truyện tiền biên, và Đại nam liệt truyện chánh biên (sơ tập) của Quốc Sử quán.

Dịch văn Tây trước nhứt là hai ông Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh. Lối văn dịch thanh thoát của hai vị này, mãi đến nay, người trong nước vẫn còn hoan nghinh.

KM-Sách ngoại giá nội

Ông Phạm QUỳnh dịch các đoản thiên của Georges Courteline (ôi! Thiếu nhiên), của Guy de Maupassant (ái tình), của Pierre Lotti (thương vay), mà phàm thức giả, ai đã xem qua, tuy chẳng công nhận dịch đúng theo mạch văn của nguyên tác, nhưng vẫn chịu là có vẻ “lưu thủy hành vân” (bốn chữ này mượn của Phạm Quỳnh).

Ông Nguyễn Văn Vĩnh thì có một sự nghiệp dịch thuật kể cũng to tát: dịc truyện nhi đòng, truyện phiêu lưu, truyện truyền kỳ trong loại Sách Hồng (Lives Roses) của nước Pháp; dịch tiểu thuyết của Fenelon, A. Dumas, V. Hugo, dịch ngụ ngôn La Fontaine, hài kịch Moliere.

Dịch sách Tây, ông Vĩnh khi đem in, thường đề nguyên tác ngay bên bản quốc văn. Những kẻ dã tâm cho rằng làm thế chỉ tổ phí giấy mực và hơi tự thỉ. Nhưng chúng tôi lại nghĩ: làm thế là dịch giả thành thật với mình, với nghệ thuật mình, đẻ cho độc giả xem qua dễ bề phán xét.

“Lược khảo về sự tiến hóa quốc văn trong lối viết tiểu thuyết”, bạn Trúc Hà viết mấy lời khen tặng ông Nguyễn Văn Vĩnh, tưởng không phải là quá đáng:

“Một nhà văn sĩ nước Pologne, ông Zalenski Thadee nhất danh là Boy, trong buổi nhàn rỗi, dịch luôn một trăm bộ sách cổ điển của nước Pháp, riêng về hài kịch Moliere và tiểu thuyết Balzac, ông dịch tất cả. Thật là cái hậu hạnh đặc biệt cho dân Pologne vậy. Cái hận hạnh ấy, dân ta cũng được hưởng vài phần, do một ông Boy thứ hai ở nước ta làm ra. Ông Boy thứ hai, ông ấy, tôi muốn nói ông Nguyễn Văn Vĩnh.

KM-tiki-xách ba lô lên và đi

“So với số sách của Zalenski Thadee, ông Nguyễn Văn Vĩnh chưa bằng, nhưng kể riên sự nghiệp dịch thuật của ông từ trước đến nay cũng đã khá nhiều, lại từ nay về sau, biết đâu cái tương lai của ông nó chẳng đem cho ta nhiều món quà nữa”.

Nhưng tấm lồng mong mỏi của bạn Trúc Hà, than ôi! Ông Nguyễn Văn Vĩnh đành phụ: vì sanh kế, sang Lào tìm vàng rồi qua đời luôn ở đó, kể từ 2 tháng Năm 1936, ông Nguyễn Văn Vĩnh đã không còn nữa!…

Thật là một đại tang cho văn giới, cho phong trào dịch thuật nước nhà!

Ông Nguyễn Văn Vĩnh chết. Nhưng chẳng vì đó mà văn dịch chết ở nước ta. Hai cây bút Đào Hùng, Nguyễn Đỗ Mục, diễn quốc âm Sán Famille (vô gia đình) của Hector Malot, cũng có được một nghệ thuật dịch văn đáng để ý.

Kkeer đó, ông Dương Phượng Dực dịch Les Mysteres de Paris (những chuyện bí mật ở thành Ba Lê) của Eugene Sue, đăng tiểu thuyết thứ bảy.

Ông Đỗ Đình dịch La porte etroit (tiếng đoạn trường) của Andre Gide.

Một ít nhà văn trong nhóm Tự Lực: các ông Khái Hưng, Thế Lữ, Thạch Lam dịch đăng Ngày Nay  những truyện ngắn của văn sĩ Âu Tây cận kim.

Ông Huyền Hà dịch đăng Trung Bắc Chủ Nhật tiểu thuyết của S. Zwelg, W. Somerset Maugham.

Các ông Thanh Châu, Như Phong, Văn Thu, Lan Khai trong nhóm Tân Dân, diễn quốc âm tiểu thuyết của A. Dumas, Stevenson, Zweig.

Riêng cái trung thiên tiểu thuyeesy Bức thơ của người không quen của Xeig, văn học quốc ngữ có tới hai bản dịch: bản của Lan Khai và bản của Huyền hà đăng tải trên Trung Bắc Chủ Nhật.

Ông Vũ Ngọc Phan dịch đăng báo truyện kỳ quái của Hoptmann và vừa góp co ra thành sách quyển Lâu đài họ Hạ.

Về bộ truyện khổng lồ của Ả Rập Một ngàn một đêm lẻ, văn học quốc ngữ cũng đã có đến hai ba bản dojch, do Phổ Thông bán nguyệt san ấn hành.

Còn bộ Liêu Trai chí dị danh tiếng của Tàu cũng được một vài danh bút nước nhà bỏ công diễn quốc âm. Nhưng bản quốc văn giá trị nhất là bản Tản Đà.

Ngoài việc dịch Liêu Trai, Tản Đà cod có dịch Đường Thi, Kinh Thi.

Dịch ĐƯờng Thi, đó cũng là công việc của ông Tùng Vân Nguyễn Đôn Phục năm xưa trên mặt báo Nam Phong.

Gần đây, ông Ngô Tất Tố dịch và bình giảng thi Đường cho ra thành sách: bộ “Đường Thi” giá trị. Ngoài ra, Ngô quân quxng có dịch thơ xưa hồi mấy triều Lê, mạc, Tây Sơn trong bộ Thi Văn Bình Chú.

Diễn quốc âm Tứ truyện của Thánh Hiền, ta được biest ông Trương Vĩnh Ký dịch Trung dung, Đại Học, ông Tản Đà dịch Đại Học, hai ông Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến và Tùng Vân Nguyễn Đôn phục dịch Mạnh tử; các ông Lương Văn Can, Dương Bá Trạc đều có dịch Luận Ngữ.

***

Từng ấy công trình dịch thuật, tuy nhiên, vẫn chưa thấm vào đâu giữa lúc tủ sách dịch của văn học quốc ngữ hãy còn kém tủ sách dịch ở các lân bang nhiều lăm như ở Tàu Nhật chẳng hạn.

Ở Tàu, Nhật, phàm ai tốt nghiệp được khoa gì; sở đắc được nền học thuật nào của Âu Tây, đều có bổn phận phải đem diễn dịch ra tất cả cho quốc dân đồng lãm.

Cứ xem quyển Đồ Thư Mục Lục mỗi năm của hiệu sách Thương Vụ ấn quán ở Thượng hải, ta đủ rõ công trình dịch thuật của lân bang ta to tất là dường nào!… Nước người ta được nhiều sách dịch, dân trí người ta mở mang, văn giới người ta mới có nhiều danh sĩ.

Biết bao danh sĩ Tàu Nhật, sở dĩ quảng kiến đa văn được, là nhờ học ở sách dịch. Lương Khải Siêu, một dah sĩ Tàu hồi Trung hoa Dân QUốc thành lập chẳng hạn, nhờ học ở sách dịch mà yêm bác được tất cả uyên nguyên học phái: triết học, khoa học, sử học v.v..” từ thượng cổ trải qua trung cổ dến tân kim thời đại. Từ Hy Lạp trải qua La Mã đến Anh, Pháp, Đức, Mỹ; thông hiểu được thuyết thực nghiệm của Bacon, thuyết tồn nghị của Descartes, thuyết xã ước của Rousseau, thuyết chánh trị tạm quyền của Montesquieu, thuyết nguyên phủ của Smith, thuyết quốc gia của Bluntchi, thuyết thieen diễn của Darwin, thuyết triết học điều hòa của Hant, thuyết lợi lạc của Betnham.

ĐỌc Ẩm Băng văn tập , ta tất rõ tài học của tác giả nó, Lương Khải Siêu, sâu rộng quán xuyến là dường nào… Ngay như học hỏi về tuyết lợi lạc của Bentham, Lương cũng cho biết đã phải tam khảo qua lắm sách dịch:

  • Lập pháp luận cương, Điền Khẩu Maaxo Cát dịch
  • Lợi Học cháy Tây, Lục Úc Tông Quang dịch
  • Chánh trị chân luận, Đằng Điền Tử Lang dịch
  • Dân Phám Luận Cương, Thà Lễ Thi dịch
  • Lý học duyên cách sử, Trung Gian Đốc Giới dịch
  • Thuyết Luân Lý của phái lợi lạc, Trung gian Đốc Giới dịch
  • Luân Lý học thuyết phê bình, Sơn Biển Tri Xuân dịch
  • Lược Truyện các nhà triết học Tây Phương, Điền Trung Thái Ma dịch
  • Lược truyện các nhà chánh trị học thái tây, Bên SƠn Đằng Thứ Lang dịch.

Xem đó, ta đủ rõ sách dịch cần ích cho việc trứ thuật là dường nào… “ vậy mong trong dịch giới ở ta, ai có đủ tài lực thì nên rắng sức làm việc để giới thiệt cho bà con những ư tưởng học thuật cổ, kim, đông, tây, đồ góp thêm vào kho tinh thần trí thức nước nhà những vật bán hàng tốt từ nước ngoài nhập cản đến, Còn ai không đủ tư cách một nhà phiên dịch thì đừng háo cái hư danh, tham cái cận lợi mà phạm vào tội gạt mình, lừa người.

Nước ta hiện nay biết phép phiên dịch, có tài phiên dịch cũng còn thấy ít lắm. Bở vậy tôi nói sự phiên dịch cũng phải có cơ quan để mà tìm phương pháp và giám đốc  lẫn cho nhau. Đây tôi đem cái phương pháp dịch cũ của người Tàu vẫn dùng, xin giả thích và giới thiệu ra đây như sau này:

Phương pháp ấy cần ở ba điều là tín, nhã và đạt.

  1. Tín đứng là đúng. Phải đúng từng chữ, đủ từng ý và hệt với giọng của hạng người nào về thời đại nào. Song như thế thì đúng đây, nhưng đối với văn lý nước mình còn hẫng lời hay là tối nghĩa, thì lại phải thêm bớt vào mọt hai tiếng phụ của nó cho đầy đủ và sáng nghĩa ra. Lại hoặc như thế thid đối với điệu nói nước mình thành điên dảo khó nghe, thì lại phải dịch đảo một câu hay là một mạch lại cho xuôi mà vẫn không lời thiếu ý gì.
  2. nhã là điển nhã êm tai. Có khi dịch ra tiếng ấy thì đúng nhưng theo văn ý nước mình thì nghe ra lại thô, thì lại phải dùng tiếng khác cùng tính cách ấy, mà có ý nhã hơn thay vào. Lại phải tùy từng mon loại loài nguyên văn, sách nguyên tư, để dùng tiếng của mình mà thay vào cho đối chọi. Khi nào tiếng sẵn không đủ thì ghép tiếng mới nhưng phải chua cho rõ ràng. Khi nào phép thường không đủ thì phải tìm phép mới mới dịch được, thì phải đặt ra cái phàm lệ nói rõ về duyên cớ ấy.
  3. Đạt là đạt được aci ý ra thì thôi, không câu nệ phải đúng. Song phép này khó lắm, hiếm có người làm được. Phép này là hòa tan cả nguyên văn vào tâm mình, rooid rút lấy toàn thàn của nó ra, thay vado bằng những điển cố, thành ngữ và văn thể của nước mình, lời lẽ giọng diệu đều tự nhiên như của nước mình, mà ý tưởng thì vẫn của người ta, không thiếu tí nào.

Phép này dễ sinh nguy hiểm là làm sai lạc mất bản ý đi mà không phải là dịch pử đấy ra nữa. Ngfay xư nghe có Cưu-ma-la thập dịch sách Phật ra Hán Văn, ngày nay thì Nghiêm Phục dojch sách Thiên Diễn Luận của Anh văn ra hán văn là dùng được phép này gọi là “đạt ý”. Nhưng hai nhà đều khuyên người ta không nên bắt chước. Nghĩa là không có cái văn tài như thế thì là một sự làm bậy. Tuy vậy, trên ấy là phân loại mà nói ba phép Tín, nhã, Đạt dùng vào những khi đặc biết đó thôi Thực ra thì phàm dịch sách lúc nào cũng phải gồm đủ ba phép ấy. Đã Tín và Nhã rồi, nhưng cũng phải có Đạt. mà Đạt đó nhưng cũng vaaxnc ó tín, nhã mới được.

Xem đó thì những sách Tây đã dịch ra Hán văn, ta cũng có thể chọn mà dịch lại được, không sợ sai lầm.

Còn công việc soạn thuật thì cũng còn là theo vào chỗ căn bản tư tưởng của người ta đó, mà phu diễn, phê bình, hoặc khảo cứu để mà phát minh nghĩa khác ra cho mới hơn. Nghĩa là làm cho những cái tư tưởng căn bản ấy được thịnh hành ra.

Xem mấy câu chót này, ta thấy ông Nguyễn Trọng Thuật cũng công nhận việc soạn thuật cần đến “chỗ căn bản của người ta đó”, tức là sách dịch vậy!

Những chảng những sách dịch giúp ích cho việc soạn thuật thôi đâu, mà cả đến sự phiên dịch nó cũng giúp ích được cho việc này nữa – nhứt là giúp ích cho sự hành văn, trong lúc trứ thư, lập ngôn.

Thật vậy, “dịch văn ngoại quốc cũng như đọc và thưởng thức những bản dojch ấy, có thể coi là một phương tiện trực tiếp để đào luyện văn chương”.

Sự để tâm thu gọn lời văn, sự bắt buộc phải lựa chọn tiếng dùng phải thay đổi điệu văn, phải uốn nắn hình thể lối văn của mình theo hình thể câu văn người khác, bằng ấy điều khiến cho sự dịch văn là một cách linh hoạt để học tập nghệt thuật viết văn.

Sự cố gắng liên tiếp dể vượt qua nỗi khó khăn về cách phô diễn đó, không những chỉ làm ột công cviiejc có ích cho độc giả, mà đến ngay sự đọc văn bản dịch cũng có thể là một cách tập văn quí báu cho hết mọi người.

Nhà văn sĩ Rivalrol cũng nghĩ thế, ông nói:

“Văn ngữ nước Pháp sở dĩ hưởng được sự hoàn toàn chỉ vì đã sang các nước lân bang để trao đổi và để nhận thức những chân giá trị của mình; đã lục lọi trong kho tàng La Mã, Hy Lạp, và vì đã tìm những giới hạn nó phân biệt tiếng Pháp với tiếng nước ngoài. Duy chỉ có sự dịch văn là giúp cho tiếng Pháp những lợi ích đó. Một thứ văn ngoại quốc khi đưa ra toàn những cái khó rất kỳ thú cho mọt nhà dịch giả có tài, thì khác nào như thử thách nà dịch giả về đủ các chiều vậy, người dịch vẫn biết ngay được tiếng nước mình có thể đạt được tới đâu, hoặc  những cái khó nào không thể đạt được; người ấy dùng mất hết những của sở hữu, nhưng người ấy tăng thêm lực lượng cho mình, nhất là khi người ấy dịch những tác phẩm của trí tưởng tượng, những tác phẩm này ruồng phá những cái khuô của phép hành văn theo mẹo luật và khiến cho văn ngữ thêm cánh.

Hết thảy các văn hào thi bá nước Pháp đều khuyên nên lấy sự dịch văn làm một phương tiện tốt nhất để luyện tập ngòi bút.

Phần lớn nhất nhờ ở sự dịch các văn gia cổ điển mà Malherbe có thể đem sự đúng mẫu mực và vẻ thanh lịch vào cho văn ngữ. Malherhe nhận ra rằng bao nhiêu công phu và bao nhiêu sức cố gắng vất vả của tinh thần đã đem ra để phóng đạt những vẻ đẹp của một văn hào cổ điển, ấy là bấy nhiêu phép kỳ diệu để uốn nắn ngòi bút và để làm tươi đẹp cho lời văn.

***

Nhà dịch sách Nguyễn Văn Vĩnh lúc sanh tiền thường bảo:” Nước ta sau này hay hay dở đều nhờ ở chữ quốc ngữ”. Chúng tôi lấy làm lạ sao dịch giả ấy lại không bảo: “Nước ta sau này hay hay dở thế nào đều nhờ ở sách dojch; và sự phiên dịch nó là nòng cốt khả dĩ đưa văn học quốc ngữ đến cói hoàn mỹ…


*

KM-Đọc sách siêu tốc

Gửi phản hồi