Một vĩ nhân (hay kẻ ngốc) có làm thay đổi thế giới?


Một vĩ nhân (hay kẻ ngốc) có làm thay đổi thế giới?

Ian Morris
Trích Tại sao phương Tây vượt trội


“Những trang trong cuốn sách này đầy rẫy nhân vật vĩ đại (kể cả phụ nữ), những kẻ ngốc nghếch vụng về, những niềm tin và mâu thuẫn dai dẳng của họ; rốt cùng có những điểm nào trong số đó có tầm quan trọng gì không?

Câu trả lời là có và cũng là không. Tất cả chúng ta đều có ý chí tự do, và như tôi đã nhấn mạnh nhiều lần, những lựa chọn của chúng ta đúng là cũng làm thay đổi thế giới, chỉ có điều hầu hết các lựa chọn của chúng ta không thay đổi thế giới nhiều lắm. Chẳng hạn ngay bây giờ tôi có thể quyết định dừng viết cuốn sách này, bỏ việc và trở thành một người săn bắt-hái lượm. Chắc chắn điều này sẽ tạo ra sự khác biệt. Tôi sẽ mất nhà và do không biết gì nhiều về săn bắt hay hái lượm, tôi có thể bị ngộ độc hoặc chết đói. Một số người quanh tôi sẽ bị tác động mạnh, và khá nhiều người sẽ bị tác động nhẹ. Và phần bạn chẳng hạn, sẽ phải tìm thứ gì khác để đọc. Nhưng mặt khác, thế giới vẫn tiếp diễn. Không thể hình dung được có quyết định nào tôi đưa ra sẽ làm thay đổi việc phương Tây có thống lĩnh thế giới hay không.

Tất nhiên, nếu hàng triệu người Mỹ khác cũng quyết định rời bỏ công việc 8 tiếng đồng hồ mỗi ngày và chọn cuộc sống lang thang, thì quyết định cá nhân kỳ quặc của tôi sẽ được chuyển hóa từ một lầm lạc cá nhân điên cuồng thành một phần của phong trào đại chúng (dù vẫn còn kỳ quặc), điều rõ ràng sẽ tạo sự khác biệt. Có rất nhiều dẫn chứng về những quyết định mang tính tập thể đó. Ví dụ như ở cuối Thế chiến II, có đến nửa tỉ phụ nữ quyết định kết hôn sớm hơn mẹ mình và sinh thêm nhiều con. Dân số tăng vọt. Rồi 30 năm sau, trọn một tỉ con gái của họ lại quyết định làm ngược lại, thế là tăng trưởng dân số chậm lại. Nói chung, những lựa chọn này đã làm thay đổi tiến trình lịch sử hiện đại.

Mời đặt sách tại đây: <LINK>

Tuy nhiên, chúng không phải là những ý tưởng bốc đồng. Cách đây một thế kỷ rưỡi, Karl Marx đã nói thẳng vào vấn đề, ông cho rằng: “Đàn ông [và phụ nữ] tạo ra lịch sử riêng của họ, nhưng họ không tạo ra nó theo như ý muốn của mình, và cũng không tạo ra nó theo như ý muốn của mình, và cũng không tạo ra nó trong hoàn cảnh do họ chọn lựa”. Phụ nữ thế kỷ XX có những lý do chính đáng trong việc quyết định có nhiều con hơn (rồi ít hơn) đến nỗi họ luôn cảm thấy thực sự không có lựa chọn nào về vấn đề đó – cũng giống như những con người quyết định chọn làm nông nghiệp 10.000 năm trước đó, hay chuyển đến sống ở các thành phố cách đây 5.000 năm, hoặc kiếm việc làm ở các nhà máy 200 năm trước đây ắt hẳn luôn cảm thấy không còn sự lựa chọn nào khác.

Tất cả chúng ta đều chịu những áp lực mạnh mẽ trong việc đưa ra những lựa chọn phù hợp với thực tế. Dù sao đi nữa, tất cả chúng ta đều biết có người bỏ qua những áp lực này và đưa ra những quyết định bất thường. Thường thì chúng ta ngưỡng mộ những con người cấp tiến, nổi loạn và lãng mạn, nhưng hiếm khi chúng ta đi theo sự dẫn dắt của họ. Hầu hết chúng ta cũng đều biết rằng những kẻ tuân thủ tập tục có xu hướng tạo được cuộc sống tốt đẹp hơn (ý của tôi ở đây là dễ có cơ hội kiếm được thực phẩm, chỗ ở và bạn bè) hơn là những người như Anna Karenina. Sự tiến hóa chọn lọc cho điều mà chúng ta gọi là “lẽ thường”

Thật ra, những lựa chọn khác thường đôi khi cũng có thể đạt được những kết quả phi thường. Hãy lấy trường hợp của Muhammad làm dẫn chứng. Thương nhân người Ả Rập này đúng ra có thể đã chọn trở nên khôn khéo, lấy cớ cho cuộc gặp gỡ với Tổng lãnh thiên thần Gabriel khoảng năm 610 là do nghìn nguyên nhân hợp lý khác. Nhưng thay vì thế, ông ta lại chọn lắng nghe người vợ cứ khăng khăng cho rằng cuộc viếng thăm đó là có thật. Trong nhiều năm, Muhammad dường như có vẻ dễ theo con đường của hầu hết các nhà tiên tri, vốn thường bị chế giễu và lãng quên, nhưng thay vì thế, ông lại hợp nhất được người Arab, và các caliph kế nghiệp ông đã hủy diệt Ba Tư, làm tan vỡ Đế quốc Byzantine và chia tách phương Tây thành hai mảnh.

Mọi người đều đồng ý rằng Muhammad là một nhân vật vĩ đại. Rất ít người có tác động đến lịch sử nhiều đến thế. Nhưng nếu quả vậy, thì việc chuyển đổi vùng lõi phương Tây trong và sau thế kỷ VII cũng không thể nào quy cho một mình ông. Người Ả Rập đã phát kiến các phiên bản mới của thuyết độc thần và hình thành nên các vương quốc riêng của họ trên sa mạc trước khi Gabriel xuất hiện trước mặt Muhammad. Đế quốc Byzantine và Ba Tư đang trong tình trạng rối loạn trầm trọng trước khi các toán quân Islam giáo bắt đầu tràn sang biên giới của những nước này, còn vùng Địa Trung Hải thì đã phân ly kể từ thế kỷ III.

[…]
Ngoài ra, hầu hết những gì các nhân vật vĩ đại hay ngốc nghếch vụng về tạo ra chỉ để tăng tốc hoặc làm chậm lại những tiến trình vốn đã vận hành sẵn. Không ai có thể bẻ lái lịch sử sang một con đường hoàn toàn mới. Thậm chí Mao Trạch Đông cũng chỉ có thể trì hoãn sự cất cánh của nền công nghiệp Trung Hoa, tạo cơ hội cho Đặng Tiểu Bình được nhớ đến như một con người vĩ đại làm đất nước Trung Hoa khởi sắc. Nếu chúng ta có thể chiếu lại quá khứ như một thử nghiệm, giữ lại tất cả mọi thứ giống nhau nhưng thay thế những kẻ ngốc nghếch vụng về bằng những nhân vật vĩ đại (và ngược lại), mọi điều hẳn sẽ diễn ra giống hệt nhau, thậm chí nếu chúng có chuyển động với tốc độ hơi khác nhau. Những con người vĩ đại (gồm cả nữ giới) rõ ràng muốn nghĩ rằng chỉ bằng sức mạnh ý chí của mình, họ đang thay đổi thế giới, nhưng họ đã sai lầm.

[…]
Những nam/nữ nhân vĩ đại và những kẻ ngốc nghếch vụng về đều là những người sống trong thời đại của họ. Vậy chúng ta có nên kết luận rằng một kiểu tinh thần thời đại, chứ không phải là những cá nhân cụ thể, đã đặt định khuôn mẫu lịch sử bằng cách đôi khi tạo ra một bầu khí tạo ra sự vĩ đại và khi khác lại khởi phát một nền văn hóa thô vụng? ”

Mời đặt sách tại đây: <LINK>


Nguồn: FB Vũ Trọng Đại


*

để lại phản hồi