Mâu thuẫn giữa Lê Văn Duyệt với các vua Gia Long, Minh Mạng


Mâu thuẫn giữa Lê Văn Duyệt với các vua Gia Long, Minh Mạng (*)

Nguyễn Phan Quang

Lê Văn Duyệt với vùng đất Nam Bộ, nxb Văn Hóa Sài Gòn, 2006

bản scan pdf: <LINK>


Lê Văn Duyệt

Chúng tôi không dám nêu lên những nhận xét chủ quan về một nhân vật lịch sử mà cuộc đời là một bi kịch lớn: từ một vị khai quốc công thần của triều Nguyễn Gia Long (kể từ 1802), cuối cùng lại bị vua Minh Mạng khép tội “phản thần”, sai san phẳng và xiềng xích ngôi mộ của ông tại Gia Định sau khi ông mất (1832). Do vậy, chúng tôi càng không dám rút ra những kết luận vội vàng về thân thế và sự nghiệp của ông trong bối cảnh lịch sử ở nửa đầu thế kỷ XIX.

Thế nhưng, cũng như mọi người nghiên cứu về thời Nguyễn, đặc biệt về Sự biến Lê Văn Khôi ở thành Phiên An những năm 1833-1835 (mà GS. Trần Văn Giàu gọi đó là “Cuộc khởi binh Lê Văn Khôi), chúng tôi không thể không tìm hiểu ít nhiều về nhân vật Lê Văn Duyệt (cha nuôi của Lê Văn Khôi).

Từ những ghi chép có liên quan đến Lê Văn Duyệt trong các bộ sử của Quốc sử quán triều Nguyễn hoặc các bộ sử của các giáo sĩ thừa sai thuộc Hội Truyền giáo nước ngoài và một số tác phẩm nghiên cứu trực tiếp về Lê Văn Duyệt trong khoảng hơn một thế kỷ qua, chúng tôi thấy nổi lên mấy nội dung như sau:

1/Lê Văn Duyệt phản đối việc vua Gia Long chọn Minh Mạng kế vị.

Vấn đề cần tìm hiểu là: Tại sao Lê Văn Duyệt phản đối? Tại sao vua Gia Long vẫn quyết định chọn Minh Mạng? Hậu quả như thế nào đối với Lê Văn Duyệt khi Minh Mạng lên ngôi?

2/ Lê Văn Duyệt được vua Gia Long sai đi đánh dẹp cuộc khởi nghĩa Đá Vách.

Trong quá trình này (từ 1804 đến 1816), Lê Văn Duyệt sử dụng nhiều phương sách (dụ dỗ, mua chuộc, chia rẽ, đàn áp quyết liệt…) nhưng không hiệu quả, cuối cùng ông đề nghị đắp lũy “Bình Man” (hay cũng gọi là “Trường Lũy ”) dài 120km dọc miễn thượng đạo Quảng Ngãi.

3/Lê Văn Duyệt được vua Gia Long sai đi đánh dẹp cuộc nổi dậy của họ Quách ở thượng du Thanh Nghệ.

Lê Văn Duyệt quy phục được các thủ lĩnh họ Quách, kể cả Bế Nguyễn Khôi (tức Lê Văn Khôi), nhận họ làm con nuôi “cho đi theo quân thứ ” và thu hút luôn nghĩa quân của họ, lập thành hai cơ “Thanh Thuận” và “An Thuận”, bổ sung vào các cơ binh “Hồi Lương”, “Bắc Thuận” (gồm những nghĩa quân bị triều Nguyễn bắt trong các cuộc nổi dậy ở Bắc Hà và bị quản thúc rải rác ở các tỉnh từ Hà Tĩnh trở vào). Lê Văn Duyệt có ý thức tập hợp lực lượng này và đặt đưới sự quản lý trực tiếp của mình.

4/ Lê Văn Duyệt không đồng tình với chính sách cấm đạo Thiên chúa của Minh Mạng.

Do vậy, giáo dân ở Gia Định coi Lê Văn Duyệt như một vị cứu tính, còn các giáo sĩ thừa sai thì tìm thấy ở Lê Văn Duyệt một chỗ dựa để đối phó với chính sách cấm đạo, sát đạo của vua Minh Mạng.

5/ Lê Văn Duyệt được các tầng lớp người Hoa tôn sùng như một thần tượng.

Thời gian Lê Văn Duyệt làm Tổng trấn Gia Định thành, nhờ chủ trương bao dung, thông thoáng của ông, việc làm ăn buôn bán của người Hoa được thuận lợi, phát đạt. Do vậy, các tầng lớp người Hoa – đặc biệt các đại thương gia người Hoa – dốc lòng ủng hộ Lê Văn Duyệt, mà trường hợp Bốn Bang được ông nhận làm con nuôi (sau đó trở thành một trong những thủ lĩnh trong sự biến Lê Văn Khôi và bị giải về Huế xử lăng trì là một ví dụ điển hình.

6/ Lê Văn Duyệt có ý thức giữ gìn an ninh vùng biên giới.

Tùy từng lúc, từng hoàn cảnh, Lê Văn Duyệt đã có chủ trương vừa kiên quyết vừa mềm dẻo đối với các nước Xiêm, Miên. Sử triều Nguyễn ghi chép rất chi tiết những sự kiện này, tuy là nhằm đề cao “công nghiệp” của triều Nguyễn trong chính sách đối với lân bang hơn là để ghi nhận những cố gắng của Lê Văn Duyệt, mà điều này cũng dễ hiểu.

7/Lê Văn Duyệt chủ trương “mở cửa” đối với thương nhân phương Tây.

Đây là điều tối ky trong “quốc sách” của triều Nguyễn, đặc biệt là của vua Minh Mạng. Thái độ ưu ái, rộng lượng của Lê Văn Duyệt đối với thương nhân phương Tây được phản ánh khá rõ nét trong nhiều hồi ký của các thương nhân, chính khách đương thời, nhất là trong hồi ký của J.White nhan đề A hisfory oƒa voyage to the China-Sea (Boston, 1823).

Cũng có thể nêu thêm một số nội dung khác về những hoạt động của Lê Văn Duyệt dưới triều Nguyễn, nhất là thời gian ông giữ chức Tổng trấn Gia Định thành, nhưng có lẽ 7 nội dung trên đây đã phần nào phần ánh những nét lớn. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn muốn được sáng tổ hơn về mấy vấn đề sau:

+ Thực chất của mối quan hệ giữa Lê Văn Duyệt với các vua Gia Long, Minh Mạng trong ba thập niên đầu thế kỷ XIX như thế nào?

+ Tại sao vua Minh Mạng căm ghét Lê Văn Duyệt?

+ Phải chăng Lê Văn Duyệt đang nung nấu một ý đồ thầm kín, sâu xa nào đó đối với triểu vua Minh Mạng?

Sau đây, chúng tôi xin phát biểu vài suy nghĩ dựa trên nguồn tư liệu hiện có, kính mong các bác, các anh chị chỉ cho những nhược điểm, sai lầm:

Mâu thuẫn giữa Lê Văn Duyệt với các vua Gia Long, Minh Mạng

Trước hết, chúng ta có thể khẳng định rằng Lê Văn Duyệt là đại biểu cho phái những triểu thần có mâu thuẫn sâu sắc với các vua Gia Long, Minh Mạng và bị xem như một trong hai cái gai chọc vào mắt họ (Lê Văn Duyệt và Nguyễn Văn Thành). Nguồn gốc của mối mâu thuẫn đó là: Lê Văn Duyệt phản đối việc Gia Long chọn Minh Mạng nối ngôi.

Đành rằng những người đấu tranh chống việc Gia Long chọn Minh Mạng có những xuất phát điểm về động cơ khác nhau, nhưng riêng với phái Lê Văn Duyệt thì không chỉ đơn thuần vì muốn lập dòng đích của họ Nguyễn, mà còn có chủ đích sâu xa hơn nhiều. Chủ đích đó là: Lê Văn Duyệt không muốn cự tuyệt với giáo sĩ Thiên chúa giáo và người Pháp.

Trái lại, về phía vua Gia Long, ngay khi còn dựa vào giáo sĩ và tư bản Pháp để đánh Tây Sơn, trong thâm tâm nhà vua cũng đồng thời nấy sinh một băn khoăn lớn. Đặc biệt sau khi thắng xong Tây Sơn, vua Gia Long ngày càng lo lắng hơn về vận mệnh của dòng họ mình trước ý định can thiệp ngày một sâu hơn của tư bản Pháp. Về việc này, Phan Thúc Trực – tác giả Quốc sử di biên – chép: “Gia Long ngày đêm suy nghĩ về việc chọn người nối ngôi”, và khi nhà vua quyết định chọn Minh Mạng thì khắp trong triều ngoài nội “những lời phản đối dậy lên như ong”.

Thực ra, sự bất đồng này giữa vua Gia Long và Lê Văn Duyệt đã âm thầm diễn biến từ nhiều năm trước, cho đến năm 1816 khi Gia Long quyết định lập Minh Mạng mà không lập người con của hoàng tử Cảnh, thì Lê Văn Duyệt bắt đầu vỡ mộng thực sự. Rồi sau khi Gia Long mất, Minh Mạng lên ngôi (1820) thì mâu thuẫn giữa Lê Văn Duyệt và Gia Long chuyển thành mâu thuẫn đặc biệt gay gắt giữa Minh Mạng và Lê Văn Duyệt.

Về phía Lê Văn Duyệt, ông vẫn kiên trì phản đối việc cự tuyệt với giáo sĩ và người Pháp. Ngược lại, Minh Mạng càng tỏ ra kiên quyết thực hiện chủ trương “đóng kín”, tuyệt giao với tư bản Pháp và cấm đạo Thiên chúa ngày một triệt để. Bởi vậy, vua Minh Mạng chỉ mong sớm nhổ phắt cái gai Lê Văn Duyệt! Nhưng vì Duyệt là một đại thần, là một “công thần khai quốc” của triều Nguyễn, đồng thời là một tướng lĩnh có nhiều thành tích lớn trong việc bình định, đàn áp các cuộc nổi dậy, từ những cuộc nổi dậy của các tộc miền thượng ở Quảng Ngãi (Đá Vách) đến những cuộc nổi dậy của nông dân ở Bắc Hà và Nghệ Tĩnh. Vì vậy, Minh Mạng chưa dám và cũng chưa có thể thực hiện ý định trừ khử Duyệt một cách lộ liễu. Minh Mạng đành tiếp tục để Lê Văn Duyệt làm Tổng trấn Gia Định thành, thực chất là muốn đẩy xa một cái gai trong khi hoàn cảnh không cho phép nhổ ngay được.

Lê Văn Duyệt rất hiểu ý định thâm hiểm đó của Minh Mạng và đã khéo léo từng bước xây dựng một cơ sở xã hội khá vững chắc ở Gia Định, trước mắt là để bảo vệ tính mạng mình, rồi từ đó có thể đi xa hơn nữa. Với cương vị tổng trấn, mặt khác do kinh nghiệm và khôn khéo, Lê Văn Duyệt đã biết khai thác và tận dụng những bất bình của nhiều tầng lớp xã hội đối với triểu đình Phú Xuân đang diễn biến ngày một rõ nét ở Gia Định, nhằm làm chỗ dựa tập trung mũi nhọn vào triều đình Minh Mạng theo mấy hướng như sau:

+ Ra sức xây dựng phe cánh bằng cách thu hút những nhân vật có khả năng, trước hết là những võ quan. Việc Duyệt thu nạp Lê Văn Khôi, các thủ lĩnh họ Quách… quy tụ lực lượng các đội “Hồi Lương”, “Bắc Thuận” và lập thêm các đội “An Thuận”, “Thanh Thuận” đều nhằm mục đích tạo ra một lực lượng võ trang trung thành với bản thân mình, tuy vẫn với danh nghĩa là quân lính của triều đình.

+ Gây dựng ảnh hưởng và uy tín trong các tầng lớp rộng rãi ở Gia Định, trước hết là giáo dân, người Hoa, các tộc thiểu số và một bộ phận quan lại, địa chủ ít nhiều bất mãn với triều đình Minh Mạng.

Những hành động kể trên của Lê Văn Duyệt được vua Minh Mạng theo dõi rất sát. Tuy vậy, khi Lê Văn Duyệt còn sống, Minh Mạng chưa dám hé môi. Nhưng ngay sau khi Duyệt chết (1-8 âm lịch [1832]), nhà vua đã tuôn hết mọi nỗi ấm ức, căm hờn của mình đối với Duyệt. Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy điều này qua những bài thơ và chú thích trong tập Ngự chế tiếu bình Nam kỳ tặc khấu.

Trong chú thích bài thơ “Hưng sư kỷ sự”, Minh Mạng nhận xét về ý định xây dựng vây cánh của Duyệt như sau: “Năm Gia Long thứ 18, tên Lê Văn Duyệt vâng lệnh đi kinh lược Nghệ An, Thanh Hóa, chiêu mộ mọi tên trộm cướp cho ra xuất thú, đem theo về Gia Định. Lại hơn mười năm nay, những tù phạm phát vãng vào trong ấy năm sáu trăm tên, đã xuống chỉ cho phân phối đi mọi địa phương, nhưng Duyệt lại khẩn khoản cho lưu cả lại ở Phiên An (Sài Gòn), biến thành đội ngũ, cởi bỏ khóa xiêng…, Duyệt vẫn cứ thần nhiên đãi ngộ tử tế, định dùng lấy sức tử chiến của bọn chúng, vậy thì mưu ý đã rõ ràng, không cần xét đến”.

Hoặc trong chú thích bài thơ “Sâu ngâm” (làm năm18§34), Minh Mạng lo buồn vì Lê Văn Khôi nổi dậy đã một năm rồi mà chưa dẹp được. Một lý đo là vì “thành Phiên An quá ư kiên cố, muối lương khí giới còn trữ lại như núi, giặc được cậy nhờ vào đấy mà cố thủ ”; và Minh Mạng ghi tiếp: “Ta cho là thành ấy do tên quyền yêm Lê Văn Duyệt nuôi lòng bất trắc, nên năm trước đắp thành đào hào cao rộng, lấn hơn cả thần kinh”.

Những tư liệu vừa dẫn ở trên gợi cho chúng ta suy nghĩ rằng: Lê Văn Duyệt có mâu thuẫn sâu sắc với Minh Mạng, lại đang có nguy cơ bị Minh Mạng làm hại, nên ông càng buộc phải đứng ở cái thế đối phó với Minh Mạng.

Lê Văn Duyệt chống lại đường lối “đóng kín” của triều đình Phú Xuân, cụ thể là chống lại chính sách cự tuyệt quan hệ với người Pháp, chống lại chính sách cấm đạo, tần sát giáo sĩ, giáo dân. Lê Văn Duyệt nhiều lần ra mặt bảo vệ giáo sĩ, bất chấp quyền uy của Minh Mạng. Chúng ta còn nhớ: vào khoảng các năm 1825-1827, Minh Mạng ra lệnh bắt các giáo sĩ tập trung về Phú Xuân, lấy cớ triều đình cần người dịch sách Pháp. Trong số bị giải về kinh, có nhiều giáo sĩ vốn hoạt động ở Gia Định. Trước nguy cơ bị sát hại, họ bèn viết thư cầu cứu Lê Văn Duyệt.

Tháng 12-1827, sau khi chuẩn bị nhiều tư liệu giao dịch giữa Bá Đa Lộc và Nguyễn Ảnh trước kia, Duyệt đi thẳng ra Huế gặp Minh Mạng và trách nhà vua khá nặng lời: “Bệ hạ nghĩ thế nào mà lại đi tàn sát những giáo sĩ người Pháp, mà cho đến nay cơm gạo của họ vẫn còn giắt ở kế răng? Ai là người đã từng giúp vua xưa giành lại cơ đồ xã tắc? Ý chừng Bệ hạ lại muốn để mất giang sơn một lần nữa hay sao? Vua nước Pegor vừa mất ngôi vì đã đuổi giáo sĩ!. Không! Không thể được! Tôi còn sống ngày nào, xin Bệ hạ chớ làm như vậy nữa, còn sau khi tôi chết tha hồ Bệ hạ muốn lầm gì thì làm!”

Từ một nhận thức như vậy, Lê Văn Duyệt đã phản ứng quyết liệt với chính sách cấm đạo của Minh Mạng. Thái độ phản ứng này tự nó đã tạo cho Duyệt một cơ sở xã hội khá rộng rãi và quan trọng, trước hết là những giáo dân, mà chủ yếu là những dòng họ lớn giàu có (bao gồm một số quan lại văn võ của triều đình).

Khách quan mà xét, thái độ và hành động của Lê Văn Duyệt chống lại chính sách cấm đạo có ý nghĩa lên án một chủ trương mù quáng của các vua Nguyễn đối với tôn giáo, đồng thời Duyệt cũng đã tranh thủ được một bộ phận trong tầng lớp thống trị và các tầng lớp trung gian khác có tư tưởng duy tân cải cách, chán ghét chính sách chuyên chế của triều đình.

Tại sao mâu thuẫn không nổ ra quyết liệt khi vua Gia Long còn sống?

Thực ra, sự gờm sợ và nghi ngờ người Pháp và giáo sĩ trong con người Gia Long đã chớm lên ngay khi nhà vua đang nhận sự giúp đỡ của Bá Đa Lộc và tư bản Pháp. Nhưng trên bước đường cùng, Nguyễn Ánh đành phải chọn một lối thoát cho mình. Sau khi đánh thắng Tây Sơn, dựng xong ngai vàng họ Nguyễn, Gia Long là người hiểu rõ tâm địa của những người từng cứu giúp mình hơn bất cứ kẻ nào khác trong triểu đình Phú Xuân. Có thể coi đây là “tấn bi kịch” lớn của Gia Long từ ngày lên ngôi cho đến khi nhắm mắt.

Phương hướng giải quyết của Gia Long là một mặt cố giữ gìn mối quan hệ êm thắm với người Pháp và giáo sĩ, vì thấy rằng ở địa vị và hoàn cảnh của mình thì chưa thể trở mặt ngay với họ được. Gia Long muốn kéo dài tình trạng nhùng nhằng đó cho đến hết đời mình, để rồi sẽ chuyển giao nhiệm vụ giải quyết vấn để cho kẻ nối ngôi. Có thể nói Gia Long đã tiến hành khá êm đẹp chủ trương hai mặt này, êm đẹp đến mức nhiều người đương thời và cả sau đó nghĩ lầm rằng đường lối ngoại giao của Gia Long về thực chất là đường lối thân Pháp và rộng rãi với giáo sĩ.

Nhưng dẫu Gia Long có thi hành chủ trương hai mặt khôn khéo và kiên nhẫn đến mấy thì cuối cùng ý đồ thầm kín của Gia Long cũng không thể nào giấu mãi. Gia Long phải quyết định chọn người nối ngôi và cuối cùng Gia Long đã chọn Minh Mạng sau nhiều năm tính toán, trăn trở. Tuy đã dày công dọn đẹp dư luận, nhưng khi đưa ra quyết định truyền ngôi, Gia Long vẫn không tránh khỏi những phản ứng đáng lo ngại trong đám triều thần, đặc biệt là Nguyễn Văn Thành và Lê Văn Duyệt. Khi hai người thắc mắc về việc chọn Minh Mạng vì như vậy là trái với quy tắc của hoàng tộc, thì Gia Long trả lời rằng: “Khi người ta chết mà còn để lại những món nợ trên đời thì chủ nợ đến hỏi nợ con mình chứ không phải hỏi nợ ở cháu mình (phụ trái tử hoàn). Vì vậy Trẫm thấy không sai trái gì khi chọn một đứa con mà không chọn một đứa cháu ”.

Chọn xong ông vua tương lai, Gia Long vẫn tiếp tục đường lối hai mặt trong những năm cuối đời mình. Trước khi hấp hối, Gia Long còn trối trăn với Minh Mạng phải bảo đảm thường xuyên một đội lính chăm sóc lăng mộ Bá Đa Lộc và phải cẩn trọng đối với các tôn giáo tín ngưỡng, nếu không sẽ tạo cơ hội cho những biến động, sẽ gây thù oán trong dân gian, thậm chí có thể làm sụp đổ ngôi vua v.v…

Cách trối trăn của Gia Long rõ ràng chứa đựng một “ý nghĩa kép”. Gia Long chọn Minh Mạng rồi lại dặn Minh Mạng không được khủng bố Thiên chúa giáo, chẳng khác nào đưa cho một đứa trẻ thích nghịch dao cả một con dao sắc, nhưng lại bảo với thằng bé: Cầm lấy mà chơi, nhưng hãy cẩn thận. Chơi dao thì có ngày đứt tay chẩy máu đấy!

Hài hước hơn là cũng trong những ngày hấp hối đó, Gia Long cho gọi Lê Văn Duyệt từ Gia Định về gấp Phú Xuân và khuyên Duyệt nên quên ác cảm cũ đối với Minh Mạng, lại còn giao cho Duyệt trách nhiệm “đỡ đầu” Minh Mạng, khuyên bảo dìu dắt Minh Mạng làm vua!

Thái độ Gia Long tuy chứa chất đây mâu thuẫn, nhưng do thận trọng, mềm đẻo, kiên trì, cho nên đến phút Gia Long nhắm mắt, Lê Văn Duyệt vẫn không có cớ gì để phản ứng ra mặt với Gia Long. Đó là chưa nói những kỷ niệm gắn bó sâu sắc giữa Gia Long và Lê Văn Duyệt suốt mấy chục năm qua vẫn đủ sức mạnh buộc Duyệt không thể cưỡng lại những quyết định của Gia Long bằng hành động, tuy nó hoàn toàn tương phản với quan điểm của Duyệt. Và cũng vì vậy, người được Gia Long “gửi gấm” Minh Mạng không phải là ai khác mà lại chính là Lê Văn Duyệt!

Và thế rồi Gia Long mất. Tấn bi hài kịch được chuẩn bị rậm rịch mãi ở hậu trường thế là cũng bắt đầu mở màn. Mở màn lên, người ta thấy Minh Mạng ngồi chễm chệ trên ngai vàng, với Lê Văn Duyệt như một cái gai nhọn chọc thẳng vào mắt ông vua mới. Về phía Duyệt, ông cũng thấy ở Minh Mạng một đối thủ nguy hiểm, và sinh mệnh của Duyệt từ đây đã nằm gọn trong tay Minh Mạng.

Ý thức được tai họa sắp đổ sập xuống đầu mình, Lê Văn Duyệt càng ra sức âm thầm tập hợp vây cánh, chĩa thẳng mũi nhọn về triểu đình Phú Xuân. Những hành động của Duyệt ở Gia Định làm sao có thể qua mắt Minh Mạng, nên lại càng thúc giục nhà vua tìm cách sớm nhổ phắt cái gai oan nghiệt đó đi, hy vọng rằng một khi “tên đầu số” đã bị diệt thì phe cánh của nó cũng vỡ theo, hay ít ra cũng dễ trị hơn.

Thái độ vội vàng, khẩn trương của Minh Mạng rõ ràng là không theo đúng tinh thần những lời trăn trối của cha mình. Gia Long những tưởng Minh Mạng sẽ kiên nhẫn hơn, mềm dẻo hơn, nào ngờ vừa mới lên ngôi Minh Mạng lại chỉa thẳng mũi nhọn vào chính kẻ “đỡ đầu” mình, khiến cho Lê Văn Duyệt chẳng những chưa làm được gì để đỡ đầu Minh Mạng thì đã bị dồn vào thế phải đối phó, phải tranh thủ thời gian và hậu thuẫn để giữ lấy “cái đầu” của chính mình.

Theo tác giả Trương Vĩnh Ký, Lê Văn Duyệt từng được chứng kiến tận mắt việc hành hình cha con Nguyễn Văn Thành, nên càng hiểu rõ ý đồ trả thù của Minh Mạng. Rồi bỗng linh tính báo cho Duyệt một điều gì tương tự đối với chính bản thân, Duyệt vội chạy đi tìm ấn triện thì quả nhiên ấn đã bị mất. Duyệt tìm ngay đến viên thư ký và khám thấy trong người tên này cái “ấn Tả quân” của mình cùng với một bức thư giả mạo sắp đóng dấu. Duyệt liền chém đầu tên phản trắc và xin phép Minh Mạng cấp tốc trở về Gia Định, lấy cớ trong đó còn rối loạn.

Nếu sự việc Trương Vĩnh Ký dẫn ra trên đây là đúng sự thất, thì rõ ràng Minh Mạng đã dồn Lê Văn Duyệt đến trước một ngõ cụt: hoặc là chịu chết như Nguyễn Văn Thành, hoặc là phải chống lại quyết liệt hơn. Và trong thực tế, Duyệt đã quyết định chọn con đường thứ hai, con đường mà thực ra Duyệt đã ngấm ngầm chuẩn bị từ khi Gia Long còn sống và chọn Minh Mạng nối ngôi.

Lê Văn Duyệt chống Minh Mạng nhằm mục đích gì?

Lê Văn Duyệt chống Minh Mạng, điều đó đã rõ. Nhưng Duyệt định chống Minh Mạng bằng phương thức nào? Nhằm mục đích gì? Duyệt có định truất ngôi Minh Mạng bằng cách thay vào đó một ông vua Nguyễn khác (ví dụ: con hoàng tử Cảnh chẳng hạn), hay là để lập nên một vương triều khác trong phạm vi cả nước do chính Duyệt sẽ làm vua? Hay là Lê Văn Duyệt chỉ có ý định lập nên một quốc gia riêng trên đất Gia Định, đối lập với triểu đình Phú Xuân về cả đường lối chính trị lẫn ranh giới đất đai?

+ Trước hết, có thể khẳng định rằng: trước nguy cơ bị vua Minh Mạng hãm hại, Lê Văn Duyệt đã tìm cách lánh xa và cứ nằm lỳ ở đất Gia Định. Về phía Minh Mạng thì trong khi chưa giết được Duyệt, cũng không dám để Duyệt ở gần. Nhưng để yên cho Duyệt ở Gia Định thì lại tạo mối nguy cơ lớn cho Minh Mạng, vì thế lực của Duyệt ở đây ngày càng bành trướng một cách đáng sợ!

Về điểm này, chúng ta có thể tham khảo nhận xét của Chaigneau, người đã từng sống và làm quan đưới triều Nguyễn cho đến những năm đầu thời Minh Mạng. Chaigneau viết: “Trong số những đại thần có thiện cảm với người Pháp, chỉ có Tả quân Lê Văn Duyệt, tổng trấn Gia Định là dám đương đầu với Minh Mạng và những người thân cận của nhà vua. Duyệt chỉ trích Minh Mạng một cách công khai về việc Minh Mạng chà đạp lên đường lối chính trị khôn ngoan và đáng tôn kính của vua cha và đã đối xử quá bội bạc với những kẻ từng đem lại ngôi báu cho dòng họ mình. Duyệt là người có nghị lực khác thường, có những năng lực đặc biệt của một ông tướng cũng như của một nhà chính trị. Mọi người rất gờm sợ Duyệt, nhưng Duyệt lại được dân chúng mến phục do tính thẳng thắn… ”.

Vẫn nhận xét của Chaigneau: “Minh Mạng không những không nghe lời khuyên của Duyệt, trái lại ngày càng căm Duyệt sâu sắc.

+ Vậy thì Lê Văn Duyệt đang thực hiện ý đồ gì trong thời gian làm tổng trấn Gia Định? Về vấn để này, một số sử gia người Pháp trước đây cũng có những ý kiến khác nhau. Theo tác giả Silvestre thì sau “vụ mất ấn” hú vía đã nói ở đoạn trên, “Duyệt trở về tìm sự sống yên bình giữa nhân dân Gia Định mà Duyệt có nhiều uy tín… Tuy Duyệt có đủ sức để lật đổ Minh Mạng và thay vào đó một ông vua Nguyễn khác (chứ không phải thay bằng dòng họ của Duyệt), nhưng Duyệt không hành động như vậy”. Cũng theo Silvestre, trong những năm cuối cùng của mình, Duyệt chỉ thừa hành những chỉ dụ của Minh Mạng mà Duyệt thấy có lý và bác bỏ những chỉ dụ mà Duyệt không tán thành, trước hết là những chỉ dụ sát hại giáo dân và giáo sĩ… Như vậy, tác giả Silvestre mặc nhiên cho rằng: sự biến Lê Văn Khôi nổ ra một năm sau khi Duyệt chết hoàn toàn không phải là sự kế tục một mưu đồ lật đổ của Duyệt. Việc của Lê Văn Khôi là của Lê Văn Khôi, nổ ra trong những tương quan xung đột mới, hoàn toàn không dính dáng gì đến Lê Văn Duyệt, dù rằng Lê Văn Khôi là con nuôi và bộ hạ của Duyệt.

Một sử gia khác là M.Gaultier, tác giả cuốn Minh Mạng, trái lại có những nhận định sắc nét hơn về vấn để này. Gaultier viết: “Khi Duyệt còn sống, bề ngoài Minh Mạng đành phải làm ngơ trước đường lối cai trị của Duyệt ở Gia Định… Nhưng trong thâm tâm, Minh Mạng lo lắng đến chua chát khi thấy những xứ họ Thiên chúa giáo cứ lan tràn nhanh chóng ở vùng này, và Duyệt đã khéo léo dựa vào đó để cai trị. Nhà vua chỉ mong khi cơ hội cho phép, sẽ lập tức “An-nam hóa” hoàn toàn dân Nam kỳ”. Nghĩa là, theo Gaultier, Lê Văn Duyệt đã dựa được vào một cơ sở khá vững chắc và rất đáng lo ngại cho Minh Mạng, đó là cơ sở giáo dân mà chủ yếu là những dòng họ lớn giàu có đã theo đạo Thiên chúa.

Đi xa hơn một bước theo hướng nhận định trên, tác giả Lê Thành Khôi khẳng định rằng: Duyệt có ý đồ xây dựng một cơ sở độc lập tách biệt hẳn với triều đình Huế, dựa trên sự ủng hộ của người Pháp, của giáo sĩ và giáo dân. Cho nên sau khi Duyệt chết, Minh Mạng tìm cách phá vỡ ngay những cơ sở xã hội mà Duyệt đã tạo ra ở Gia Định, và điều này đã làm nổ ra sự biến Lê Văn Khôi – con nuôi của Duyệt. Đến lượt Khôi lại tiếp tục dựa vào giáo dân và các thầy dòng người Việt để thực hiện ý đồ trước kia của Duyệt.

+ Trong giới sử học Việt Nam có những ý kiến cho rằng: ý đồ chính trị của Lê Văn Duyệt và phe cánh là muốn thực hiện chính sách địa phương phân quyền, chống lại chính sách trung ương tập quyền khe khắt của Minh Mạng, cụ thể là muốn tách Nam kỳ ra khỏi triều đình Phú Xuân.

Đúng là Lê Văn Duyệt đã thực hiện ý đồ đối kháng triều đình Huế bắt đầu từ trên đất Gia Định, một địa bàn mà Lê Văn Duyệt có cương vị, uy tín, có cơ sở xã hội và phe cánh đầy đủ nhất. Nhưng chỉ có vậy thì chưa đủ cơ sở để kết luận rằng ý đồ chính trị của Lê Văn Duyệt chỉ gói gọn trong phạm vị Gia Định.

Để rõ thêm điều này, chúng ta cần trở lại với người con của hoàng tử Cảnh. Có thể nói Minh Mạng rất lo sợ mối nguy cơ trong nội bộ hoàng tộc, coi đó như một bóng ma ngày đêm đe dọa vận mệnh của mình, đúng như nhận xét của tác giả Trương Vĩnh Ký: “Việc dòng họ Lê ở Bắc còn có nhiều ảnh hưởng trong dân gian đã gây cho Minh Mạng không ít lo lắng, băn khoăn. Nhưng một dòng họ khác còn làm cho Minh Mạng nơm nớp lo sợ hơn nhiều, đó là dòng họ của chính Minh Mạng. Nhà vua đã phỗng tay trên của con hoàng tử Cảnh để kế vị Gia Long, nên rất lo sợ một ngày nào đó có một lực lượng xuất hiện ngay giữa hoàng tộc này và lật nhào ngôi vua của mình”. Điều Minh Mạng “lo sợ” lại càng đáng lo sợ hơn khi có những biểu hiện chứng tổ Lê Văn Duyệt ở Gia Định vẫn còn bám riết lấy người con của hoàng tử Cảnh.

Vậy thì phải chăng ý đồ của Lê Văn Duyệt có thể đã vượt ra ngoài phạm vi Gia Định. Về lại phe cánh của Lê Văn Duyệt không chỉ bó hẹp trong phạm vi Gia Định và những cơ sở xã hội ủng hộ Lê Văn Duyệt cũng không chỉ tập trung ở Gia Định. Trên thực tế, Lê Văn Duyệt rất có ý thức gây dựng những lực lượng ủng hộ mình ngay ở trong triều đình Phú Xuân cũng như trong phạm vi cả nước, bao gồm các lực lượng theo đạo Thiên chúa trong hàng ngũ thống trị và những người phản đối việc Gia Long chọn Minh Mạng kế vị với những động cơ khác nhau. Đó là chưa tính đến các đội lính “Bắc Thuận”, “Hồi Lương” mà Minh Mạng đã cảnh giác phân tán họ thành những đơn vị nhỏ, nằm rải rác ở nhiều tỉnh từ Quảng Bình, Quảng Trị trở vào, như đã nói ở một phần trên.

Kết hợp những sự kiện trên đây, chúng tôi nghĩ rằng: ý đồ của Lê Văn Duyệt không chỉ là mưu đồ địa phương phân quyền, mà có thể là một ý đồ hạ bệ Minh Mạng để thay vào đó một ông vua Nguyễn khác, cai trị theo đường lối “mở cửa” trong phạm vì cả nước.


Nhatbook đặt lại tựa


*

để lại phản hồi