Tản mạn về Lê Văn Duyệt


Tản mạn về Lê Văn Duyệt

Nguyễn Khắc Thuần

Lê Văn Duyệt với vùng đất Nam Bộ, nxb Văn Hóa Sài Gòn, 2006

bản scan pdf: <LINK>


Một trong những đại công thần khai quốc của nhà Nguyễn người đời nhắc đến nhiều hơn cả chính là Lê Văn Duyệt. Các nhà nghiên cứu, lý luận và sáng tác quan tâm tới Lê Văn Duyệt như một nhân vật với nhiều góc cạnh phong phú rất đáng bàn đã đành, đến như dân thường, dẫu chưa một lần biết đến chính sử, chí ít là mỗi ngày cũng có đến ngàn người vô tình nhắc tới, nhất là ở thành phố Hỗ Chí Minh: Đi đâu? Đi Lăng Ông! Lăng Ông là lăng ai vậy? Lăng Lê Văn Duyệt! Nghe nói rằng sinh thời, Lê Văn Duyệt từng là… Chuyện đại để như vậy. Dẫu giới sử học có muốn hay không thì xã hội rộng lớn vẫn cứ tham gia đánh giá một cách rất tự nhiên theo cảm tính riêng của mỗi người. Sự phân tán trong nhận thức thể hiện ngày càng rõ và đó là điều không nên có. Chúng ta không đủ thẩm quyền để đưa ra một nhận định mang tính chính thống chung cho tất cả, nhưng theo tôi, những ý kiến của chúng ta hôm nay nhất định sẽ trở thành một trong những cơ sở tham khảo quan trọng của việc tiến hành đánh giá sau này về Lê Văn Duyệt nói riêng và các nhân vật khác của lịch sử nói chung, nhất là các  nhân vật thời Nguyễn.

Chẳng một câu tuyên bố cỏn con nào cả, nhưng rốt cuộc, lực lượng tham gia bàn luận về Lê Văn Duyệt đã dân dân được phân chia thành hai nhóm khác nhau. Những ai dành trọn vẹn tình cảm cho Tây Sơn thì coi Lê Văn Duyệt là một trong những tội phạm của lịch sử, ngược lại, những ai có chút lòng ưu ái nào đó đối với triều Nguyễn thì thường coi Lê Văn Duyệt là một nhân vật lừng danh. Chừng như khoảng cách giữa hai nhóm không chỉ đơn giản là vấn để khác biệt trong phương pháp luận sử học mà có khi còn được coi là cả trong nhận thức về chính trị nữa. Xu hướng cực đoan vốn dĩ rất xa lạ với khoa học đã nhờ đó mà có cơ hội để không ngừng nẩy nở và tìm cách len lõii khắp đó đây. Muốn đánh giá đúng về bất cứ một nhân vật, một sự kiện hay một vấn đề nào của lịch sử, trước hết, chúng ta cần phải loại bỏ xu hướng cực đoan này đã. Vả chăng, Lê Văn Duyệt là một con người cụ thể, có quá trình gắn bó và trực tiếp góp phần tạo ra những ảnh hưởng cũng rất cụ thể đối với đất nước trong khoảng thời gian từ nửa sau của thế kỷ thứ XVIII đến nửa đầu của thế kỷ thứ XIX, cho nên, muốn hiểu và muốn đánh giá đúng về ông, chúng ta không thể tách ông ra khỏi giai đoạn lịch sử đây những biến cố rất phức tạp này.

Lê Văn Duyệt sinh năm 1764, theo Nguyễn Ánh từ năm 1780 và kể từ đó, cuộc đời của ông gắn bó hết sức mật thiết với sự nghiệp của Nguyễn Ánh. Cứ như mô tả của sử cũ” thì Lê Văn Duyệt lúc mới sinh ra đã là “ái nam ái nữ”, người nhỏ và lùn, gương mặt luôn đầy vẻ khinh khỉnh, đã thế, chữ nghĩa chẳng đáng là bao… tóm lại là tướng mạo chẳng được bằng ai. Nhưng cũng theo mô tả của sử cũ, ông là người võ nghệ cao cường, dũng cảm, tự tin và có tài quyết đoán. Lúc đầu, Nguyễn Ánh chỉ coi Lê Văn Duyệt như một hoạn quan trẻ, luôn cho theo hầu cận để lo việc phục dịch, nhưng rồi tài năng bẩm sinh của Lê Văn Duyệt đã khiến cho Nguyễn Ánh cũng phải ngạc nhiên. Có lần nghe Lê Văn Duyệt bàn việc quân binh, Nguyễn Ánh hỏi rằng ngươi làm lính được không? Lê Văn Duyệt đáp ngay là được. Nguyễn Ánh hỏi tiếp rằng ngươi có thể cầm đầu một nhóm binh lính nhỏ được không? Lê Văn Duyệt cũng đáp ngay là được. Nguyễn Ánh đắn đo một lúc rồi hỏi rằng ngươi có thể làm tướng được không? Lê Văn Duyệt cũng không ngần ngại đáp ngay là được. Và kết quả là Lê Văn Duyệt đã được Nguyễn Ánh phong làm tướng từ năm mới l7 tuổi. Khi chưa đây 30 tuổi, Lê Văn Duyệt đã là tướng cao cấp và đến năm 1802, Lê Văn Duyệt là một trong số năm tướng lĩnh cao cấp nhất. Năm đó, ông 38 tuổi. Như trên đã nói, cuộc đời của Lê Văn Duyệt gắn bó hết sức mật thiết với sự nghiệp của Nguyễn Ánh. Lúc Nguyễn Ánh lâm nguy đến mức lực lượng đi theo chỉ còn 12 người thì một trong 2 người ấy là Lê Văn Duyệt. Lúc Nguyễn Ánh bôn tấu khắp xó vắng đảo xa hay phải nhục nhã chạy sang Xiêm La cầu cứu, Lê Văn Duyệt cũng nửa bước không rời. Lúc ác chiến xảy ra, một trong số những người vì Nguyễn Ánh mà liều lĩnh xông pha cũng là Lê Văn Duyệt. Cho nên, Tây Sơn căm ghét Lê Văn Duyệt là lẽ tự nhiên và những ai vì giàu lòng ngưỡng mộ cuộc khuấy nước chọc trời của Tây Sơn rồi có lời lên án đối với Lê Văn Duyệt thì cũng là lẽ rất tự nhiên vậy. Nhưng giờ đây, những trang sử cũ đã khép lại, có lẽ chúng ta cũng nên bình tĩnh và cẩn trọng cân nhắc thêm. Gia Định vốn dĩ là đất dựng nghiệp của họ Nguyễn. Bấy giờ ở Gia Định, theo Nguyễn Ánh là chuyện phổ biến, Lê Văn Duyệt có phải là hiện tượng cá biệt đâu. Vả chăng, Tây Sơn và Nguyễn Ánh đúng là hai thế lực không đội trời chung, nhưng cùng với thời gian, bản chất của cuộc đối đầu này cũng dần dần thay đổi. Lúc đầu đó thực sự là cuộc đối đầu giữa nông dân bị áp bức bóc lột nặng nề với giai cấp phong kiến thống trị tàn bạo nhưng chẳng bao lâu sau, gắn liền với quy luật nông dân bị phong kiến hóa đúng như nguyên lý mà các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin đã chỉ ra, đó lại là cuộc đối đầu giữa lực lượng phong kiến mới với lực lượng phong kiến cũ chứ không phải là giữa cách mạng với phản cách mạng (dấu trong lúc cao hứng, cũng có người từng gọi Tây Sơn là cách mạng). Lấy khuôn mẫu của hiện đại để hình dung rồi làm cơ sở để đánh giá quá khứ thì thật khó mà thỏa đáng được.

Sau Nguyễn Ánh, Lê Văn Duyệt là một trong những thủ phạm hàng đầu của cuộc cầu cứu quân Xiêm. Giữa năm Giáp Thìn (1784), ngót năm vạn quân Xiêm đã nhân đó mà tràn sang, giày xéo lên một bộ phận lãnh thổ thiêng liêng ở phía Nam của đất nước. Với chiến thắng vang dội ở Rạch Gầm-Xoài Mút, Tây Sơn đã có công quét sạch quân Xiêm xâm lược ra khỏi bờ cõi và trừng trị đích đáng tội lỗi khó bề dung thứ của tập đoàn Nguyễn Ánh. Độc lập dân tộc nhờ đó mà lại được vẫn hồi. Trang bi hùng này của lịch sử cũng đã khép lại, nhưng chẳng thể vì thế mà đời có thể thông cảm rồi quên được trách nhiệm nặng nề của những kẻ đã cam lòng cõng rắn cắn gà nhà, rước voi giày mả tổ, gây nên đại họa khủng khiếp cho non sông. Trong trường hợp này, lên án tập đoàn Nguyễn Ánh nói chung và cá nhân Lê Văn Duyệt nói riêng, chẳng những là một sự cần thiết mà còn có thể coi là một trong những cơ sở để thẩm định phẩm chất chính trị của người đã có điều kiện tiếp cận với những tư liệu chân thực của lịch sử.

Khi triều Nguyễn được dựng lên, Lê Văn Duyệt được xếp vào hàng đại khai quốc công thần, chức quyền cao đến khó ai sánh, phẩm tước lớn đến khó ai bì, bổng lộc nhiều đến khó ai so kịp. Chẳng những Lê Văn Duyệt mà cả đến cha rồi cháu của Lê Văn Duyệt cũng được hậu thưởng. Ông làm quan trọn thời Gia Long (1802-1820) và gần trọn thời Minh Mạng (1820-1840), oai phong lớn đến nỗi, trên thì Hoàng đế cũng phải kiêng nể, dưới thì phần lớn bá quan đều khiếp vía, danh vang đến tận cõi ngoài… đại để cũng đáng coi là hiếm thấy. Như trên đã nói, người thiếu cảm tình với nhà Nguyễn thì coi Lê Văn Duyệt là một trong những đại điện đáng lên án, ngược lại, ai có chút lòng ưu ái với nhà Nguyễn thì gọi Lê Văn Duyệt là danh thần. Việc đánh giá nhà Nguyễn như thế nào cho thỏa đáng thì chúng ta đã hơn một lần có dịp bàn đến ở diễn đàn khác, tại đây, chúng tôi xin lưu ý rằng, xu hướng gộp chung để đánh giá như thế thật khó mà khách quan. Dẫu muốn hay không thì nhà Nguyễn vẫn cứ là một thực thể của quá khứ dân tộc, vấn đề chỉ là ở chỗ, tổn tại với vị trí đặc biệt của mình trong thực thể đó, Lê Văn Duyệt làm gì và làm như thế nào mà thôi.

Từ năm 1802 cho đến năm 1812, công việc chủ yếu của Lê Văn Duyệt là tiếp tục cầm quân đi ổn định tình hình đất nước, nhằm góp phần củng cố vị trí của nhà Nguyễn. Vì trọng trách này, Lê Văn Duyệt đã làm tất cả những gì có thể làm, kể cả việc thẳng tay trấn áp, vì thế, ông bị người đương thời (nhất là dân vùng Quảng Ngãi) coi như một hung thần. Đây quả là điều khó nói. Bỏ qua cho Lê Văn Duyệt cũng không được mà riêng trách Lê Văn Duyệt có lẽ cũng không xong. Dân nổi dậy hoàn toàn có cái lý xác đáng của đân và nhà Nguyễn (mà Lê Văn Duyệt là người đại diện chính) kiên quyết đánh đẹp cũng có cái lý nhất định của nhà Nguyễn. Thời mà tuy không hẳn đều nhau nhưng một khi công lý được đem chia cho cả hai phe đối nghịch thì thời đó chính là thời bi thương. Với thời bi thương đại loại như thế, xét việc xét người xin hãy bắt đầu từ những øì thật cụ thể, không có cái gì gọi là công một cách chung chung, cũng không có cái gì gọi là tội một cách chung chung cả.

Từ năm 1802 cho đến năm 1832, tuy lần lượt được trao nhiều trọng trách khác nhau, nhưng công việc chủ yếu và nổi bật nhất của Lê Văn Duyệt vẫn là Tổng trấn Gia Định. Dấu ấn cuộc đời sâu sắc nhất mà Lê Văn Duyệt để lại có lẽ cũng chính là ở đây. Trên cương vị này, Lê Văn Duyệt đã làm được khá nhiều điều rất xứng đáng được đương thời cũng như hậu thế ghi nhận. Đối với việc gìn giữ biên cương, Lê Văn Duyệt vừa mềm dẻo vừa kiên quyết, nhờ đó mà Gia Định nhìn chung là được yên. Đối với quan lại đưới quyền, Lê Văn Duyệt thực sự là người có năng lực chỉ huy, phép nước nhờ đó mà được bảo vệ. Đối với dân, Lê Văn Duyệt tổ rõ là người khéo tập hợp và tổ chức, đất Gia Định thời ông tương đối ổn, nhiều công trình hữu ích có quy mô lớn đã được kiến tạo. Về phương diện tư đức, đặt trong khuôn khổ mang tính phổ biến của thời đại ông, Lê Văn Duyệt thuộc lớp những người không có vấn đề gì phải chịu sự nghiêm phê. Chẳng phải ngẫu nhiên mà Lê Văn Duyệt hai lần được triều đình trao chức Tổng trấn Gia Định, cũng chẳng phải ngẫu nhiên mà một bộ phận rất đáng kể của dân Gia Định lại dành cho Lê Văn Duyệt những cảm tình khá nông hậu.

Tháng 7 năm 1832, Lê Văn Duyệt mất, hưởng thọ 68 tuổi. Ngay sau khi ông vừa qua đời, viên Bố chánh Bạch Xuân Nguyên “là tên vốn tính tham tàn”? được triều đình bổ đến làm việc tại Gia Định, đã “tự tuyên bố là vâng nhận mật chỉ, truy xét việc riêng của Lê Văn Duyệt”. Sử viết là fự tuyên bố nhưng xem ra thì mật chỉ chắc chắn phải là chuyện có thật, nếu không Bạch Xuân Nguyên chẳng thể dám cả gan chọc trời. Chính lời nói và việc làm của Bạch Xuân Nguyên đã khiến cho con nuôi của Lê Văn Duyệt là Lê Văn Khôi tức giận mà nổi binh. Vụ án Lê Văn Duyệt xét xử khi Lê Văn Duyệt không còn nữa đã thực sự gây chấn động không phải chỉ một thời và kết quả là sự thương cảm đã góp phần tăng cường thêm thiện cảm vốn có của dân Gia Định đối với Lê Văn Duyệt. Lăng Ông xây ở Bình Thạnh nhưng bóng dáng huyền ảo của công trình kiến trúc này chừng như lại sừng sững trong tâm thức của dân, trước hết cũng bởi thiện cẩm đó. Bản thân thiện cảm cũng đã có thể coi là biểu hiện của một cách đánh giá rồi. Tuy nhiên, mức độ của sự đúng sai lại là chuyện khác. Có thể đó cũng là một phần lý do của cuộc tọa đàm rất nghiềm túc hôm nay…

***

(1) Các thư tịch cổ đều ghi như vậy nhưng không hiểu tại sao một số sách vở lại viết Lê Văn Duyệt sinh năm 1763.

(2) Đại Nam thực lục (Tiên biên). Đại Nam chính biên liệt truyện (sơ tập)… và một số thư tịch khác.

(3), (4) Đại Nam chính biên liệt truyện (Sơ tập – quyển 23).


 

để lại phản hồi