Tiểu thuyết lịch sử


Tiểu thuyết lịch sử

V.Ja. Valkina

Lã Nguyên dịch


Là một thể văn (“genre”) xuất hiện vào đầu thế kỉ XIX, có những đặc điểm khu biệt như sau: 1) Kết hợp nguyên tắc lịch sử (theo tinh thần của M.I. Steblin-Kamensky, được hiểu như là “giả định về sự khác biệt”. Giả định này cho rằng tâm lí của con người trung đại khác biệt với tâm lí của con người hiện đại, có nghĩa, nguyên tắc lịch sử không chỉ biểu hiện ở việc thừa nhận sự khác biệt trong phong tục và lối sống thường nhật v.v…, mà còn ở ý thức về sự khác biệt  trong tâm lí của con người thuộc các thời đại khác nhau) với “thuyết nhân học Gothic” (thái độ với con người được thể hiện nhất quán trong tiểu thuyết Gothic, nó khẳng định mối quan hệ hữu cơ giữa bản chất đạo đức của con người với những giá trị luân lí cơ bản); 2) Tính phiêu lưu, trước hết là truyện kể phiêu lưu, tức là mối liên hệ giữa các sự kiện phiêu lưu với “thế giới phương xa xứ lạ”, với thời gian phiêu lưu và ý tưởng thử thách nhân vật; 3) Một kiểu nhân vật chính đặc biệt thuộc loại con người cá nhân. Nó bị cuốn vào khủng hoảng lịch sử một cách ngẫu nhiên, ngoài ý muốn. Mọi hành vi của nó chịu sự chi phối của ý chí tự do, hoặc thậm chí chỉ là cái ngẫu nhiên thuần túy.

Về tổ chức kết cấu – lời văn, đặc điểm nổi bật của Tiểu thuyết lịch sử là khoảng cách thời gian, là sự kết hợp điểm nhìn ở các thời đại khác nhau – quá khứ và hiện tại, hay quá khứ và “tiền quá khư”, và sự hiện diện trong lời người trần thuật những phiến đoạn đặc biệt tựa như những khảo cứu lịch sử. Thời gian hành động trong Tiểu thuyết lịch sử thường là thời đại khủng hoảng (có thể là khủng hoảng chính trị, văn hóa, hoặc đạo đức); theo đó, các nhân vật hiện diện trong tác phẩm bao giờ cũng đối chọi với nhau như những đại diện của các lực lượng xã hội – lịch sử và văn hóa – lịch sử khác nhau. Đồng thời đời sống xã hội (sự kiện lịch sử) và đời tư (sự kiện tiểu sử diễn ra với nhân vật chính) bện kết chặt chẽ với nhau: số phận của nhân vật chính gắn liền với những tình huống lịch sử không ngừng thay đổi.

Tiểu thuyết lịch sử hợp nhất trong bản thân nhiều truyền thống từng tồn tại riêng biệt ở thế kỉ XVIII, trước hết là những thể khác xa nhau, ví như tiểu thuyết Gothic và tiểu thuyết giáo dục.  Walter Scott (1771-1832) được coi là người sáng lập ra thể loại này. Các tiểu thuyết của ông bắt đầu từ Waverley, hay là sáu mươi năm trước (Waverley (or Tis Sixty Years Since, 1814) hết sức nổi tiếng và có ảnh hưởng tới toàn bộ Tiểu thuyết lịch sử về sau này. Dần dần (tới những năm 30 của thế kỉ XIX), xuất hiện hai dạng khác nhau của thể loại: Tiểu thuyết lịch sử phiêu lưu – tâm lí và Tiểu thuyết lịch sử phiêu lưu – triết học. Trong tác phẩm, chúng khác nhau chủ yếu ở tương quan giữa nguyên tắc lịch sử và “thuyết nhân học Gothic”.

Dạng thứ nhất là tiểu thuyết phiêu lưu – tâm lí với vô số biến thể (gồm các tiểu thuyết của Walter Scott, Người con gái viên đại úy của A.S. Pushkin, các tác phẩm của I.I. Lazhechnikova, M.N. Zagoskin, H.A. Polevoi v.v.). Ở biến thể này, Tiểu thuyết lịch sử có những đặc điểm như sau: quan điểm lịch sử chiếm ưu thế so với “thuyết nhân học Gothic”; tác giả quan tâm đến một thời điểm, một xung đột lịch sử cụ thể bộc lộ cuộc khủng hoảng chính trị và gắn với những đặc điểm của thời đại; từ đó dẫn đến việc bản địa hóa truyện kể trong thời gian lịch sử, sự đối lập của các không gian phân cực tượng trưng cho sự đối lập của trật tự và hỗn loạn (ví như không gian phố thị và không gian sơn cước), thử thách tính chính danh của nhân vật và sở đăc một địa vị xã hội nhất định, các tình huống truyện kể lặp đi lặp lại – nhân vật chính lựa chọn đường đời, những cuộc đấu tay đôi, bị vây hãm, bị bắt làm tù binh, bị đưa ra toàn xét xử…). Các tiểu thuyết lịch sử thuộc biến thể này nhấn mạnh khoảng cách giữa giữa thời quá khứ được mô tả với thời hiện tại của tác giả và độc giả (theo đó, sự khác biệt cơ bản giữa điểm nhìn của người trần thuật và nhân vật), chúng thường đưa thẳng vào văn bản tác phẩm một khối lượng lớn các dẫn liệu lịch sử, các lời bình luận, trữ tình ngoại đề, hoặc những đoạn mô tả phong tục, tập quán, lối sống của thời đại. Nhân vật của loại tiêu thuyết này là con người cá nhân bị cuốn vào xung đột chính trị – xã hội,  nhưng đồng thời luôn có sự tham gia của các nhân vật lịch sử, ngoài ra còn có cả sự hiện diện của một số “cặp” nhân vật đối lập với nhau theo kiểu này hay kiểu kia để làm nổi bật sự thay đổi của các thời đại qua sự khác biệt của các tính cách lịch sử.

Dạng thứ hai – tiểu thuyết phiêu lưu – triết học (ví như Nhà thờ Đức Bà của V. Hugo, Taras Bulba của N.V. Gogol, Thiên thần bốc lửa V.Ya. Bryusov). Nó có những đặc điểm thể loại như sau: thứ nhất, “thuyết nhân học Gothic” chiếm ưu thế so với nguyên tắc lịch sử, điều đó được thể hiện qua việc nhấn mạnh những thay đổi của bản chất con người trong điều kiện của một thế giới không ngừng thay đổi, tô đậm mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại; thứ hai, thời gian của hành động là sự khủng hoảng của một nền văn hóa cụ thể, theo đó truyện kể trở thành phép thử đối với các giá trị đạo đức vốn có của nó. Tương quan của một số nhân vật trung tâm ngang hàng thể hiện tương quan các hệ thống giá trị đối lập nhau tại thời điểm khủng hoảng, trong khi đó, các nhân vật lịch sử (tức là các nhân vật chính trị của thời đại) lại đóng một vai trò tương đối nhỏ trong tiểu thuyết phiêu lưu-triết học, hoặc chúng hoàn toàn vắng bóng. Trong số các tác phẩm quan trọng nhất của thể loại này được viết trong hơn một thế kỷ tồn tại của nó (tính theo hai kỷ nguyên phổ biến nhất của nó, một phần ba đầu thế kỷ 19 và khoảng giáp ranh cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX), bên cạnh các tác phẩm chính của chính V. Scott, cần phải kể đến tiểu thuyết Nhà thờ Đức Bà Paris của V. Hugo, Ba chàng lính ngự lâm A. Dumas, Saint-Map của A. de Vigny, Các nhà biên niên sử dưới triều đại của Charles I của  P. Merimee, Người đính hôn của A. Manzoni, Người con gái viên đại úy của A.C. Pushkin, Taras Bulbu của N.V. Gogol, Hoàng tử bạc của A.K. Tolstoi, Kamogryadeshi và Ngọn lửa và Thanh kiếm của G. Senkevich, Thiên thần bốc lửa của V.Ya. Bryusov, tiểu thuyết của D.S. Merezhkovsky v.v.

Trích từ: Поэтика: Словарь актуальных терминов и понятий (гл. Науч. Ред. Н.Д. Тамарченко) – М., Изд. Кулагиной, Intrada, 2008. Cтр.87-88


Nguồn: Blog Lã Nguyên


*

để lại phản hồi